Умарали Норматов — мунаққид, адабиётшунос; 1931 йил 3 январда Фарғона вилояти Бешариқ туманидаги Рапқон қишлоғида туғилган. Тошкент Давлат университетининг (ҳозирги Ўзбекистон Миллий университети) филология факультетида (1952-1957), сўнг аспирантурасида (1959-1962) таълим олган. 1962 йилдан Миллий университет ўзбек адабиёти кафедрасида ишлайди, филология фанлари доктори (1979), профессор (1979). «Ҳозирги ўзбек ҳикоячилиги тараққиёти тенденциялари» мавзусида номзодлик, «Ҳозирги ўзбек прозаси (Традиция ва новаторлик проблемаси») мавзусида докторлик диссертацияларини ҳимоя қилган.

( Давомини ўқиш )

1903 йилда «Бекларбеги»нинг машҳур бош мударриси саксондан ошган «Ҳазрати домла» Шомаҳмуд охунд вафот этади. Шундан кейин унинг ўрнига кадубод (ҳозирги Қорасарой) маҳалласидаги Баҳодирхон махзум «биринчи мударрис» бўлиб келади. Уни «Бухоронинг ярим илмини олиб келган» дер эдилар. Ўз илми билан машҳур бўлган Баҳодирхон «Бекларбегига» келгач, мадрасада «ўқувчи-муллабаччалар» кўпайиб кетганлиги, ҳатто шоир Камийга жой етмасдан зах ҳужралардан бирида қолиб кетганлиги маълум.

Баҳодирхон «Бекларбеги»да 7 йил бош мударрислик қилади. 1327 ҳижрий йилда (1910 йилда) у вафот этади. Юсуф Сарёмий унга бағишлаб марсия ёзади. Ушбу марсия шоирнинг девонида «Тарих барои фавтиин марсия ҳазрат Баҳодирхон Махдум Тошкандий мударриси Бекларбеги» сарлавҳаси остида берилади. Шоир эътиқодича, «муфассиру муҳаддису мударрис» Баҳодирхон Махдум илмнинг чироғи, фалакнинг қуёши эди:

Баҳодирхони махдуми мударрис,
Чароғи илму хуршиди фалакрой.
Аторуд хомаи дониш сурайё
Шуои илму фазлу чархи фарсой…

( Давомини ўқиш )

Кўринганидек, Тошкентдаги адабий муҳит ва кенг ижодкорлар давраси Сарёмийга ҳар жиҳатдан катта таъсир кўрсатади. Бир сўз билан айтганда, Сарёмийнинг Тошкентда кечган ҳаёти уни фикрий жиҳатдан бойитади, ижодий тажрибада янада чиниқтиради. Шоир умрининг охиригача Тошкент билан алоқасини узмайди, кейинги юқори таҳсилини шу юртда давом эттиради.

Бу даврда илм ва адабиёт аҳли Тошкентдаги Кўкалдош, Бекларбеги, Бароқхон мадрасалари ва талабалари атрофида уюшган эди. Муқимийнинг 1899, Фурқатнинг 1890 йилларда Кўкалдош мадрасасида бўлганликлари, Мискин (1880-1937), Музтариб (1858-1944), Хислат (1880-1945), Шоҳмурод котиб Тиғбанди (1850-1922) кабиларнинг бу даргоҳда таҳсил олганликлари ушбу мадрасанинг баланд мавқеига далолатдир.
Кўкалдошдан кейинги энг машҳур мадраса «Бекларбеги» эди.

Афсуски, бу мадраса 30-йилларда бузиб юборилган. 1901-йилда бу даргоҳга ўқишга келган Мўминжон Тошқин хотирлашича, у эски Жўвада жойлашган. Ҳозирги маҳсидўзлик кўчасидан юқори кўтарилиб майдонга чиқиш билан унинг шимолдан жанубгача чўзилиб кетган 2 қаватлик биноси кўзга ташланар экан. Мадрасанинг катта дарвозаси кунботарга қараган бўлиб, унинг олдида текис катта саҳн бўлган. мадрасада тез-тез бедилхонлик бўлиб, унда ўз даврининг машҳур бедилхонлари: Исо Муҳаммад Имом Муҳаммад ўғли Гулшан (1840-1908), Роғибий (1835-1898), Мирий (1833-1916), Камий (1865-1922), Алмаий (1854-1892), Азко (1870-1936), Хислат (1882-1945), Фунуний (1861-1932) кабилар фаол иштирок этардилар.

( Давомини ўқиш )

Чунки, тарих саҳифаларидан маълумки, ўтган асрнинг 80-90-йилларига келиб Тошкентнинг ўша даврда ўлка ҳаётида тутган мавқеи баланд бўлган, яъни Тошкент сиёсий, иқтисодий, маданий марказга айланган эди. Кўп шоир ва зиёлилар каби Сарёмийнинг ҳам Тошкентга тез-тез келишидан мақсад, рўй бераётган янгиликлар, янги маданий, маънавий ҳаётни кўриш, идрок этиш иштиёқида, қолаверса, ўзининг ички маънавий талабларини қондириш эди.

Сарёмий Тошкент даври ҳаётида худди шу каби Тошкентдаги ўзгаришлар, янгиликлар, айниқса, маданият ва маориф ўчоқлари бўлган мадрасалар билан манфаатдор шахс сифатида синчковлик ҳамда қизиқиш билан танишади, уларнинг кўпчилиги ҳақида васфий асарлар ёзиб, халқ орасида тарғиб этадики, бу эса шоир ҳаётининг Тошкент билан боғлиқ бўлган ўринлари ҳақидаги фикримизнинг далили бўла олади.

Шоирнинг Тошкентга тез-тез келиб турган вақтлари унинг ижоди балоғатга етган даври эди. Шунинг учун ҳам Сарёмий бу ерда ўз даврасини жуда тез топди, жуда кўп ёру-дўстлар орттирди. Тошкент сафарлари уни шу юрт билан ундаги илғор шахслар – Камий, Хислат, Шавкат, Музтариб, Тавалло, Муродхўжа Солиххўжа ўғли, М.Тошқин каби шоиру илми фозиллар билан жиддий ва бир умрга боғлади. Юсуф Сарёмийнинг Муқимий билан танишуви ва дўстлашуви ҳам шу сафарлар оралиғида кечади.

( Давомини ўқиш )

Шоирнинг исми Юсуф (халқ орасида «Мамаюсуф», «Маюсуф»), отасининг оти Абдишукур, Сарёмий эса тахаллуси нисбадир. Бутун ҳаёти Туркистоннинг қадим қасабаларидан Сайрамда кечган. Даврнинг эътиборли тазкираларидан Пўлатжон Қаюмийнинг «Тазкираи Қаюмий»да у туғилиб ўсган манзил ҳақида шундай маълумотга дуч келамиз: «Бу шоир асли туркистонли ўзбеклардан бўлиб атроф қасабаларидан Сайрамда туғулуб, Тошканд шаҳарида ўқимиш буюк фозиллардан… Юсуф Сарёмий деб машҳурдур. Ўз исмини тахаллус этмишдур». Маълум бўлишича, шоир ҳам «Юсуф» ҳам «Сарёмий» тахаллусларини ишлатган. Шеърларини кузатганимизда «Юсуфий» номи билан ҳам ижод этгани маълум бўлади.

«Тошкент шоирлари» муаллифи  Юсуф Сарёмийни ўз кўзи билан кўрган, бир неча бор унинг хизматида бўлган Мўминжон Муҳаммаджонов ҳам шоирнинг тахаллуси билан боғлиқ ушбу маълумотларни тасдиқлайди.

Юсуф Сарёмийнинг туғилган йили ҳақида «Тазкираи Қаюмийда» ҳам Мўминжон Муҳаммаджоновнинг «Тошкент шоирлари» тазкирасида ҳам маълумот учратмадик. Кўпгина адабиётларда эса бу сана 1840 йил деб кўрсатилади. Афсуски, уларнинг ҳеч бирида ушбу сананинг олинган манбаи кўрсатилган эмас. Шоир девонига киритилган айрим шеърлар, жумладан, замондошлари томонидан ёзилган таърихлар Юсуф Сарёмийнинг туғилган йили ҳақида бироз бошқачароқ маълумотни ҳам ўртага қўйиш имконини беради.

( Давомини ўқиш )

      Jahon fani, xususan tabobat ilmi taraqqiyotiga ulkan hissa qo’shgan Abu Ali ibn Sino O’rta Osiyo tuprog’idan yetishib chiqqan vatandosh allomalarimizdan biri hisoblanadi. U 370 –hijriy yili safar oyining boshida (980 – yil avgust oyining ikkinchi yarmida) Buxoro yaqinidagi Afshona qishlog’ida dunyoga keladi, besh yoshga kirgach, Ibn Sinolar oilasi poytaxt — Buxoroga ko’chib keladi va uni o’qishga beradilar. Ibn Sino avval Qur’on, til va adabiyot darslarini o’qiydi va o’n yoshga yetar –yetmas bu darslarni to’la o’zlashtirib oladi. Ayni vaqtda u mantiq, hisob, aljabr, handasa va falakiyot bilan ham shug’ullanadi. Shu bilan birga Ibn Sino tabiiy fanlarni, xususan sevib o’rgnadi. U o’zining tug’ma iste’dodi va favqulotda mehnatsevarligi tufayli darslarini osonlik bilan o’zlashtirar va hatto muallimlariga noma’lum bo’lgan narsalarni ham kitobdan mustaqil o’qib o’rganardi.

( Давомини ўқиш )

Озод Шарафиддинов ҳаётда ҳам, ижодда ҳам ўзининг ҳаққоний сўзи, ирода ва матонати билан юртдошларимизга, авваламбор ёшларимизга ибрат бўлаётган, том маънодаги маърифатпарвар инсондир.
И.Каримов


Агар адабиётимиз тарихи ўзанидан туриб, яқин юз йилликка назар ташласак, жуда кўп қаламкашларнинг номларига кўзимиз тушади. Улардан ҳеч бирининг хизматларини сира ҳам камситмаган ҳолда айтиш мумкинки, кейинги эллик йил ичида фаолият кўрсатган адабиётшунослар, публицистлар силсиласида Озод Шарафиддиновнинг номи алоҳида бир чўққи янглиғ кўзга ташланиб турибди.

Киши исмига тортади деган таъбир — доно ҳикмат. Озод Шарафиддинов Ўзбекистон ва ўзбек адабиётининг XX аср тарихида чинакамига ўз шахси, ўз дунёқараши, ўз эътиқоди, ўз истеъдоди, ўз имкониятлари озодлигини бир бутун такрорланмас ҳодиса деб билган, бу юксак қадриятлар тақозо этадиган машаққатлар юкига елкасини оғринмай тутган, бир зум эл назаридан четда эмаслигини ҳис этиб яшаган алломалардан.

( Давомини ўқиш )

ХХ аср бошида Туркистон ўлкасида миллий уйғониш даври бошланди. Бу жараённинг бошида жадид зиёлилари турдилар. Тарихий зарурат ва маънавий эҳтиёж тақозоси билан юзага келган мазкур ҳодиса кечмишида жадид адабиёти дастуриламал вазифасини ўтади. Айнан шу даврдаги адабиётда янги бир руҳ олиб келган ижтимоий шеърият, миллий роман, ҳикоя ва илмий-публицистик асарлар дунёга келди. Бу асарларнинг ҳаммаси миллат онгини юксалтиришга, замонавийлаштиришга қаратилди. Илло, жадидлар олдида қийин, шарафли, масъулиятли ва зарур вазифа турар эди.

Ҳолизабун, руҳи сўниқ миллатнинг қадим маданияти, иқтисодиёти ва маиший турмуш тарзини тиклаш учун аввало уни маърифатли, илмли қилиш лозим эди.


( Давомини ўқиш )

Чоризм босқини ва совет мустамлакачилиги даврида Ватанимиз озодлиги ва мустақиллиги йўлида мустамлакачилик ва мустабид тузумга қарши халқимиз асл фарзандларининг олиб борган кураши, ҳаёти, тақдири ва қисматини ўрганиш, тарихимизнинг бу оғир, аламли саҳифасини ёритиш буюк истиқлолимиз туфайли амалга ошмоқда.

Асоссиз қамалиб, жиноий жавобгарликка тортилган кишилар орасида партия, совет, хўжалик ходимлари, ҳарбийлар, зиёлилар ва колхозчилар жуда кўп эди.

Мустамлакачилик даври қурбонлари хотирасини абадийлаштириш комиссияси раиси, профессор Наим Каримовнинг айтишича, ҳозирга қадар республикамиз бўйича 100 мингдан ортиқ киши қатағон қилингани, шундан 17 минги отилгани аниқланган.

( Давомини ўқиш )

Қирқ етти, қирқ саккизинчи йилларда «Шарқ юлдузи»да ишлаган пайтларимда Ойбек уюшмамизнинг раиси эди. Баъзан кабинетдан чиқиб хоналарни айланар, бирон сўз демай яна чиқиб кетарди. Ўшанда ҳам Навоийнинг шу мустазодини овоз чиқазиб ўқиб юрарди. Шунақа пайтда унга салом берсангиз, худди уйқудан уйғониб кетгандек чўчиб тушарди, чунки сиз салом берган пайт у ёзаётган асарининг қаҳрамонлари билан гаплашиб турган пайтга тўғри келиб қоларди.

Назаримда, улуғ бобомизнинг бу ғазали Ойбек учун ижод тилсимини очадиган сеҳрли калит эди.
Ҳудди шу жойда, 1966 йилнинг кузида Ойбек менга, Ғафур ҳақида ёзинг, уни яхши биласиз, деган эди.

Ёзадиган гап кўп. Ҳаммасини ёзиб бўлмайди. Ойбекнинг мотами куни газетада эълон қилинган таъзияномага асосан унга озор берган, унинг ўлимини тезлапггирган кишилар имзо чеккан эдилар. Бу нима? Бу уларнинг таъзиясими ё қувончими?

( Давомини ўқиш )

1950 йилнинг 1 февралида партбюро мажлисида шу хатни муҳокама қиладилар. Ойбек бу гаплар туҳмат эканлигини айтиб, раис билан санманга боради ва мажлисни ташлаб чиқиб кетади.

1959 йилнинг мартида Москвада ўзбек адабиёти ва санъати ўн кунлиги бўлган эди. Ёзувчилар, бастакорлар, рассомлар, театрлар бу издиҳомга янги асарлар билан боришган эди. Адабиётчилар уйида ўзбек ёзувчиларининг асарлари муҳокама қилинарди. Ўша пайтда Ўзбекистон Олий Совети президиуми раиси бўлган Шароф Рашидов литфондимизнинг директори Шомил Алядинга бир папка берди.

— Тезда Тошкентга жўнайсиз. Шу қўлёзмани уч кун ичида китоб қилиб, олиб келасиз, — деди. — Матбуот бошқармасидагилар сизни аэропортда кутиб олишади.
Бу рус тилига таржима қилинган «Қуёш қораймас» романининг қўлёзмаси эди.
Уч кун эмас, беш кун ўтиб Ш. Алядин янги босмадан чиққан «Солнце не померкнет» китобидан 20 — 30 нусхасини олиб келди.

Бу қадар тез китоб чиқиши мумкинлигини бировга айтса, ўлай агар, ишонмайди. Аммо бу ҳақиқат эди. Рашидов романнинг бир неча нусхасини Марказ ёзувчилари олдига қўйди. Бундан беш кун олдин картон папка ичидаги қўлёзма чиройли китоб бўлиб келганига ҳайрон эдилар.

( Давомини ўқиш )

Унинг бу докладидан илҳомланган олим Абдуғани Мирзаев ўша йилнинг 7 декабрида «Коммунист Таджикистана» газетасида «Тарихий воқеаларни бузиб кўрсатишга қарши» деган катта бир мақола бостирди.

Мақолада Ойбекка шундай айблар кўйилган эди:

«Навоийнинг ватанпарварлиги фақат Ҳиротни севиш билан чегараланган. Биноий шахсида у тожик ва ўзбек халқининг маданий ҳамкорлигини атайин бузиб кўрсатган. Навоий ижодига марксистик нуқтаи назардан ёндошмагани жиддий идеологик хатоларга олиб келган. Бу ҳол буржуа миллатчиларининг бир вақтларда Ойбекка ўтказган таъсири шу кунларгача сақланиб келаётганидан дарак беради».
Ўша давр нуқтаи назаридан қараганда бу мақола Ойбекни қамоққа олиш учун асос бўла оларди. Қодирий, Чўлпон ва Фитратлар айнан шу айб билан қамалган эдилар.

Мирзаев шу мақоласи учун раҳбарларнинг илтифотига сазовор бўлди. Яъни, у «Ўзбекистонда хизмат кўрсатган фан арбоби» унвони билан тақдирланди.
Орадан беш ярим ой ўтиб «Қизил Ўзбекистон» газетаси Ботир Файзиевнипг «Навоий» романи тўғрисидаги ачимсиқ мақоласини эълон қилди. Ундаги гаплар Абдуғани Мирзаев фикрлари билан ҳамоҳанг эди.

( Давомини ўқиш )

Ёки Тошкентнинг инқилоб арафасидаги кўринишини олайлик. Худди ўзи. Унда тахминан тасвирланган жойлар йўқ. Хаммасини Ойбек кўрган, неча марталаб кезиб чикқан кўчалар, гузарлар, расталар...
Роман тили ниҳоятда ўзбекона.

«Қутлуғ қон»нинг муваффақияти Ойбекка қанот берди. Кўп йиллардан бери дилига тугиб қўйган, унча-мунча бобларини хомаки ёзиб қўйган «Навоий» романига тайёргарлик кўра бошлади.
Навоийга алоқадор нимаики бўлса барини синчковлик билан ўрганди.
Ҳирот харитасини олдига қўйиб, кўҳна шаҳар кўчаларини хаёлан неча марталаб кезиб чиқарди. Навоий замондошлари, уларнинг шоир ҳақида айтган гаплари, сарой зиддиятлари, дўстлари ва душманлари, подшоҳнинг беқарор ўйлари, бари-бари Ойбек хотирасига ўрнашиб қолди. Буюк шоир ёзган жами асарларни қунт ва сабот билан ўрганиб чиқди.

Ана шундан кейингина Навоий қиёфаси бир бутун ҳолда кўз олдида пайдо бўлди.
Иккинчи жаҳон уруши жанггоҳларида шиддатли жанглар кетаётган пайт. Радио ҳар тонг дилларни вайрон қилгувчи хабар тарқатади. Киев қўлдан кетди. Смоленск остоналарида шиддатли жанглар давом этмоқда. Ленинград ҳамон қуршовда. Почтачилар «қора хат» тарқатиш билан банд.
Ойбек Навоий романи устида тинимсиз ишлайди. Кечаси ҳам, кундузи ҳам ёзади.
Тошкентда одам кўпайиб кетган. Уруш бўлаётган жойлардан қоп орқалаб келаётганларнинг сон-саноғи йўқ. Москва ҳамда Москва остоналаридаги заводлар кўчириб келтирилган. Нон етишмайди. Электр энергияси ҳам камайган. Харбий заводлар электр қувватини сўриб қўймоқда. Ҳатто трамвайлар ҳам кеч саоат ўн бирдан кейин юрмайди. Тошкент кўчаларини кечалари чароғон қиладиган лампочкалар қисқартирилган.

( Давомини ўқиш )

Ўтди даврон,

Кетди карвон,

Энди карвонлар кайдадир.

Қўшиқ


Устоз Ойбек тўғрисида билганларимни ёзмоқчиман. Аммо ҳар гал жазм қилганимда журъатсизлик қўлимни қайтаради. Буюк одамлар ҳақида гап айтиш балки осондир, қоғозга тушириш эса ниҳоятда қийин. Айтилган гап ўша жойда қолиб кетиши мумкин. Қоғозга тушгани тарих мулкига айланади. Ана шунинг учун ҳам журъатсизлик кўпинча хоҳишдан устун келади.
Шундай ҳолни ҳатто буюк Навоий бобомиз ҳам бошидан кечирган. У «Хамса»нинг бағишлов қисмида шундай ёзади:

Эмас осон бу майдон ичра турмоқ,
Низомий панжасига панжа урмоқ.

Ойбек «Навоий» романининг биринчи сатрларини ёзаётганда қандай ҳолга тушган, буни билмайман.
Шуни биламанки, Навоий даҳосининг салобати, қудрати, буюклиги олдида Ойбекдек мумтоз ёзувчида ҳам қўрқув, журъатсизлик бўлган.

Энди мен Ойбек даҳоси олдида «Борса гумон» йўл бошида ҳайрон турибман. Умуман Ойбек тўғрисида бирон нима ёзишга ҳаддим сиғадими? Унинг ўзига муносиб гаплар топа оламанми?
Навоий Низомий даҳосидан, Ойбек Навоий қудратидан истиҳола қилган бўлса, энди мен Ойбекнинг буюклиги қаршисида довдираяпман.

( Давомини ўқиш )

  (1897-1938)
Аbdulhаmid Sulаymon o'g'li Cho'lpon ХХ аsr she'riyatining yirik vаkili, o'zbek nаsri, drаmаturgiyasi, tаnqidchiligigа kаttа hissа qo'shgаn mutаfаkkirdir.
«Cho'lpon», «Qаlаndаr», «Mirzаqаlаndаr», «Аndijonlik» kаbi tахаlluslаr bilаn ijod qilgаn. Аbdulhаmid Sulаymon 1897 yildа Аndijondа Qаtorterаk mаhаllаsidа tug'ilgаn. Uning onаsi uy bekаsi bo'lgаn, otаsi Sulаymonqul Mullа Muhаmmаd Yunus o'g'li dehqonchilik, hunаrmаndchilik, bаzzozlik bilаn shug'ullаngаn. Cho'lponning otаsi zаmonаsining peshqаdаm ziyolilаridаn bo'lgаn, «Rаsvo» tахаllusi bilаn g'аzаllаr yozgаn.

( Давомини ўқиш )

    (1889-1929)
Hаmzа Hаkimzodа Niyoziy o'zbek аdаbiyoti, sаn'аti vа umumаn mаdаniyati tаriхidа аlohidа o'rin tutаdi.
O'z ijodining ilk bosqichidа u Shаrq klаssik аdаbiyotining eng yaхshi аn'аnаlаrini dаvom ettirgаn.
Hаmzа Hаkimzodа Niyoziy o'zbek аdаbiyotini Yangi mаzmun vа shаkldаgi аsаrlаri bilаn boyitdi, mehnаtkаsh хаlqqа boshqа mа'rifаtpаrvаrlаrdаn yaqinroq turgаni sаbаbli, uning mаnfааtlаri vа orzulаrini o'z аmаliy fаoliyati hаmdа ijodidа yorqin ifodа etdi. Hаmzа ХХ аsr o'zbek аdаbiyotigа аsos soluvchilаrdаn biri sifаtidа teаtr, muzikа vа pedаgogikа sohаlаrining Yangichа yo'ldаn tаrаqqiy etishigа kаttа hissа qo'shdi.

Hаmzаning ongli hаyoti ХХ аsrning boshigа to'g'ri kelаdi. Qo'qondа ziyoli oilаdа tug'ilgаn Hаmzа аvvаl eski mаktаbdа o'qiydi. Keyin u eski mаktаbdаgi o'qishini tаshlаb, Yangi mаktаblаrdа o'qiydi. Shundаy mаktаblаrdа tаshkilotchi vа muаllim bo'lаdi. 1910 yildа Toshkentdа, 1911 yildа esа Qo'qondа yangi usul mаktаblаr ochаdi. 1928 yildа u Shohimаrdon qishloqigа kelаdi.

( Давомини ўқиш )

Аbdullа Аvloniy o'zbek jаdid аdаbiyotining yirik nаmoyandаlаridаn biri bo'lib, ХХ аsr so'z sаn'аtimiz tаrаqqiyotigа o'zigа хos hissа qo'shgаndir.
Аbdullа Аvloniy Toshkentning Mergаnchа mаhаllаsidа to'quvchi Mirovlon аkа oilаsidа tug'ildi. Mа'lum bir muddаtdаn so'ng oilа Mirobodgа ko'chаdi. Bo'lg'usi аdib eski mаktаbdа, so'ng mаdrаsаdа tаhsil olаdi. U mustаqil mutolаа bilаn ko'p shug'ullаnаdi. Rus tilini yaхshi bilgаni uchun Orenburg, Qozon, Tiflisdа chiqib turgаn gаzetа-jurnаllаrni kuzаtib bordi. Qisqа muddаt ichidа ziyolilаr orаsidа u mа'rifаtpаrvаr sifаtidа tаnildi vа o'lkаdаgi ijtimoiy-mаdаniy hаrаkаtchilikning fаol nаmoyandаlаridаn birigа аylаndi. Uning bu fаoliyatini 1904 yili Miroboddа usuli-sаvtiya mаktаbini ochishdа ko'rishimiz mumkin.

( Давомини ўқиш )

(1875-1919)

Mа'rifаtpаrvаr аdib,  аllomа vа jаmoаt аrbobi Mаhmudхo'jа Behbudiy jаdidchilik hаrаkаtining hаmdа ХХ аsr o'zbek аdаbiyotining boshlovchilаridаn biri hisoblаnаdi. U 1875 yili Sаmаrqаnd shаhridа ruhoniy oilаsidа dunyogа keldi.  Uning otаsi islom huquqshunosligi bo'yichа yirik mutахаssis bo'lib, bu borаdа ko'plаb kitob vа risolаlаr muаllifi ediki, bu o'z nаvbаtidа Mаhmudхo'jаgа tа'sirini o'tkаzmаy iloji yo'q edi. U dаstlаbki mа'lumotni eski mаktаb, mаdrаsаlаrdа oldi.

1902 yildа Mаkkаgа borib u hoji vа mufti bo'lib qаytаdi hаmdа 1903-1904 yillаrdа Qozon, Ufа shаhаrlаridа bo'lib, Evropа mаdаniyati bilаn tаnishаdi. Behbudiy jаdidchilik hаrаkаtining аsoschisi I.Gаsprinskiy bilаn suhbаtlаr qurаdi vа mаktаb-mаorif, mаdаniyat-mа'rifаtpаrvаrlik g'oyalаri tаrg'iboti аks etib turgаn bir qаtor mаqolаlаri bilаn ro'znomа, oynomаlаrdа chiqа boshlаydi. Хullаs, 1905 yillаr аrаfаsidа Behbudiy zаmonаsining ko'zgа ko'ringаn ziyolisi bo'lib tаnilаdi. «Siyosiy, ijtimoiy fаoliyati, bilimining kengligi jihаtidаn o'shа zаmondа Turkistondаgi jаdidlаr orаsidаn ungа teng kelа olаdigаni bo'lmаsа kerаk», — deb yozаdi Fаyzullа Хo'jаev u hаqdа. Behbudiy Gаsprinskiy yo'lgа qo'ygаn «usuli jаdid» mаktаblаrini Turkistondа qаror toptirishdа, ulаrni dаrslik vа qo'llаnmаlаr bilаn tа'minlаshdа jonbozlik ko'rsаtdi. Uning «Muntаhаbi jug'rofiyai umumiy» («Qisqаchа umumiy geogrаfiya»), «Kitobаtul-аtfol» («Bolаlаr kitobi»), «Tаriхi muхtаsаri Islom» («Islomning qisqаchа tаriхi»), «Аmаliyoti islom», «Muхtаsаri jug'rofiyai rusiy» («Rossiyaning qisqаchа geogrаfiyasi») kаbi dаrsliklаri shu jonbozlik nаtijаsidir. Mаhmudхo'jа Behbudiy аdаbiyot, tаriх, geogrаfiya fаnlаri qаtori siyosаtshunoslik bilаn hаm jiddiy shug'ullаnаdi.

( Давомини ўқиш )

           (1920-1997)
Аsqаd Muхtor ХХ аsr o'zbek аdаbiyotidа she'riyat vа аyniqsа romаnchilik sohаsigа sezilаrli hissа qo'shgаn yozuvchidir.

Аsqаd Muхtor 1920 yilning 23 dekаbridа Fаrg'onа shаhridа ishchi oilаsidа tug'ildi. U 11 yoshgа kirgаndа otаsi vаfot etdi. SHundаn so'ng u bolаlаr uyidа tа'lim vа tаrbiya oldi.
Undа fаnlаrni puхtа o'zlаshtirishgа, bаdiiy ijodgа bo'lgаn qiziqish kuchаyib bordi. U 1936 yildа Fаrg'onаdаn Toshkentgа kelаdi vа jurnаlistikа kursidа o'qiydi. Urush yillаridа esа o'qishini O'zDUdа dаvom ettirаdi. 1943-1945 yillаrdа Аsqаd Muхtor Аndijon pedаgogikа institutidа dаrs berаdi. SHundаn keyingi ish fаoliyati esа gаzetа-jurnаllаr bilаn bog'liq holdа kechаdi. Uning ilk she'ri 1935 yildа bosilib chiqqаn bo'lsа, 1938-1940 yillаr dаvomidа «Tilаk», «Аbаdiyat», «Totli dаmlаr», «She'r vа hаyot» kаbi bir qаnchа she'rlаri respublikа gаzetа vа jurnаllаridа e'lon qilinаdi. 1939 yildа uning «Bizning аvlod» poemаsi nаshr qilindi.
Аsqаd Muхtor hаm ustozlаri G'.G'ulom, Oybek, H.Olimjon, M.SHаyхzodа, Mirtemirlаr, tengdoshlаri Hаmid G'ulom, Turob To'lа, Mirmuhsin, SHuhrаt, SHukrullolаr bilаn bir qаtordа o'z zаmonаsining dolzаrb mаvzulаridаgi she'riyatini yarаtishdа fаol ishtirok etdi. Shu dаvrdа yozilgаn «Bukunning хitobi», «Onа хursаnd», «G'аlаbа ishonchi», «Jаngchining bаyrаm kechаsi»,  «Sog'inish» kаbi she'rlаri shulаr jumlаsidаndir. Gаrchi bu she'rlаrning bаrchаsini g'oyaviy-bаdiiy jihаtdаn mukаmmаl deb bo'lmаsа-dа, keyinchаlik shoir uslubidа muhim o'rin tutgаn аlomаtlаr ko'zgа tаshlаnаdi. Аsqаd Muхtor o'z ijodiy izlаnishlаrini izchil dаvom ettirdi vа 1966 yildа chiqqаn «She'rlаr» to'plаmigа yozgаn «So'zboshi»sidа shundаy deydi:

( Давомини ўқиш )

Ҳар қандай жамиятни, ҳар қандай тузумни адабиётга бўлган муносабатидан билиб олса бўлади. Маълумки, истиқлол йилларида ҳаётимизнинг барча соҳалари қатори миллий адабиётимиз ҳам том маънода янгиланиш ва юксалиш жараёнларини бошдан кечирмоқда. Мамлакатимиз раҳбарининг адабиётга эътибор-миллатга эътибор эканлигини таъкидлаб билдирган қуйидаги фикрларини алоҳида эътироф этиш ўринли: “Бир сўз билан айтганда, халқимиз адабиётни муқаддас ва улуғ бир даргоҳ деб билади. Ана шундай баҳонинг ўзи эл-юртимиз ҳаётида бу соҳа намояндаларига, уларнинг ҳаққоний сўзи, чуқур маъноли асарларига ишонч, ҳурмат-эътибор ва эҳтиром азалдан юксак даражага кўтарилганини яққол кўрсатиб турибди”. Дарҳақиқат халқимизнинг улуғ истеъдод вакиллари ва уларнинг меросини ўрганиш, тарғиб қилиш айниқса, истиқлол йилларида эътибор қаратила бошланди.  


( Давомини ўқиш )