создание топика, блога, фотосета или ссылки

Рейтинг
+73.04
avatar

QarMII

Подробнее ↓

QarMII > Баркамол авлодни тарбиялашда оила муҳитининг роли

Ҳар қайси миллатнинг ўзига хос маънавиятини шакллантириш ва юксалтиришда, ҳеч шубҳасиз, оиланинг ўрни ва таъсири беқиёсдир. Чунки инсоннинг энг соф ва покиза туйғулари, илк ҳаётий тушунча ва тасаввурлари биринчи галда оила бағрида шаклланади. Боланинг характерини, табиати ва дунёқарашини белгилайдиган маънавий мезон ва қарашлар — яхшилик ва эзгулик, олижаноблик ва меҳр-оқибат, ор-номус ва андиша каби муқаддас тушунчаларнинг пойдевори оила шароитида қарор топиши табиийдир. Шунинг учун ҳам айнан оила муҳитида пайдо бўладиган ота-онага ҳурмат, уларнинг олдидаги умрбод қарздорлик бурчини чуқур англаш ҳар қайси инсонга хос бўлган одамийлик фазилатлари ва оилавий муносабатларнинг негизини, оиланинг маънавий оламини ташкил этади.
Кўп йиллик илмий кузатиш ва тадқиқотлар шуни кўрсатадики, инсон ўз умри давомида оладиган барча информациянинг 70 фоизини 5 ёшгача бўлган даврида олар экан. Боланинг онги асосан 5—7 ёшда шаклланишини инобатга оладиган бўлсак, айнан ана шу даврда унинг қалбида оиладаги муҳит таъсирида маънавиятнинг илк куртаклари намоён бўла бошлайди. Халқимизнинг «Қуш уясида қўрганини қилади», деган доно мақоли, ўйлайманки, мана шу азалий ҳақиқатни яққол акс эттиради.
“Равзаи хулд” асарининг муаллифи Мавлоно Маждиддининг ёзишича, у бир куни Язд шаҳрида ваз айтаётган экан. Гап ота-она ҳақида кетаётган пайтда бир қария ўрнидан туриб, йиғлаганича: “Эй мавлоно, отасининг соқолидан тутиб, бошига калтак билан урган фарзанд ҳақида нима дейсан?”- деб сўради. Мен ундан: “Отаси уни нима ишга ўргатган эди?”- деб сўрадим. У эса: “Эшакни ижарага беришга”- деб жавоб берди. “Айб унинг отасида, — дедим унга, — болани ёшлигидан илм ўрганишга жалб қилганида ва яхши кишилар суҳбатига юборганда, ундан бундай иш содир бўлмас эди. Ота бундай қилиш ўрнига эшакни ижарага беришга ўргатипти. Натижада бола эшакни жиловидан тортиб, бошига чўп билан уришга ўрганиб қолган. У ўз отасининг соқолини эшакнинг жилови, деб ўйлаб тортган, бошига эса эшакнинг боши деб, ёғоч билан туширган”.
Таассуфки, баъзи ота-оналар ўз фарзандининг ана шундай қизиқиши ва интилишларига, унинг онгу тафаккурида ҳар куни бир ўзгариш рўй бериб, кўзида янги-янги саволлар пайдо бўлаётганига аҳамият бермайди. Боз устига, агар ота оилада ўзини тутишни билмаса, ахлоқ-одоб бобида фарзандларига ўрнак бўлиш ўрнига қўпол муомала қиладиган бўлса, бу ҳолат, табиийки, бола маънавий оламининг шаклланишига салбий таъсир кўрсатади, вақти-соати келиб, унинг характерида инсон деган номга нолойиқ, хунук бир одат сифатида намоён бўлади.
Шарқ мутафаккирлари боланинг тарбиясига та’сир қиладиган даврни уч гуруҳга бўладилар. Биринчиси — ҳануз оқ билан қорани танимайдиган бола. Унинг табиати ҳали ёмонлик ғубори билан булғанмаган, юраги эса ботил ишлар зулмати билан қораланмаган бўлади. Бундай болага насиҳат тез таъсир қилади. Бундай болани тўғри йўлга осонлик билан ўргатиш мумкин.
Иккинчиси — оқ билан қорани ажратадиган бўлиб қолган бола. Улардан баъзилари ўз нафсининг ғалабаси билан яхшилик томонга бурила олмай юрган бўлади. У қилаётган ишининг ёмонлигини билади. Нуқсонларини эса эътироф этади. Бундай одамни тарбиялаш биринчисига нисбатан қийинроқ, аммо унга доимий тарбия берилиб, ҳар хил насиҳатлар ва танбеҳлар бериб борилса, албатта яхши, йўлга кириб кетади.
Учинчиси — оилада ботил хаёл ва фосид фикрлар билан ўсиб улғайган киши. У умр бўйи ноҳақ ишларни ҳақ деб билиб келган ва шунга астойидил эътиқод қўйган бўлади. Ёмонлик қилса ҳам уни ўзича яхшилик деб ўйлайди. Бундай кишини тарбия қилиш жуда оғир. Унинг тарбиясига киришиш — тирноқ билан қудуқ қазиш ёки ҳали қизиб чўққа айланмаган темирни болғалаш билан баробар.
Донолар яхши ёки ёмон хулқли бўлишини оилага боғлайдилар. Уларнинг айтишларича, ёмон хулқли аёлдан туғилган ва разил ота қўлида тарбияланган фарзанддан яхшилик кутиш қийин. Чиройли хулқ офтобга ўхшайди, офтоб музни эритгани каби чиройли хулқ ҳам барча ёмонликларни эритиб юборади. Муҳаммад ибн Муҳаммад ал-Жомийнинг фикрича, бола етти ёшга етгач, уни илм олишга ва жоҳиллик ботқоғидан қутқаришга ўргатилади, агар унда илм ўргатишнинг иложи бўлмаса, бирорта яхши ҳунарга ўргатилади. У шундай деб таъкидлайди: “Агар сенинг молинг қанча кўп бўлса, уларни фарзандингнинг илм ва хунар олиши йўлида сарфла, чунки молу-давлатга ишониб бўлмайди, ҳунар эса ҳеч қачон ўлмайди. Илм ва ҳунар ўрганмай ўтирувчи кишилар ҳақида олимлар учта савол борлиги ҳақида гапирадилар. Бундай кишилар ё зоҳид, ё танбал ёки такаббур кишилардир. Агар у зоҳид бўлса, тез кунда таъна балосига гирифтор бўлади. Агар танбал бўлса, гадолик куйига тушади. Агар такаббур бўлса, ночорликдан охири ўғрилик йўлига киради. Кимки касби-корга эга бўлса, бундай иллатлардан узоқда бўлади.
Мухтасар қилиб айтганда, ёшларимизнинг маьнавий оламида бўшлиқ вужудга келмаслиги учун уларнинг қалби ва онгида соғлом ҳаёт тарзи миллий ва умуммиллий қадриятларга ҳурмат-эҳтиром туйғусини болалик пайтидан бошлаб шакллантиришимиз зарур.

Мавжуда Суярова
ҚарМИИ “Тилларни ўқитиш” кафедраси катта ўқитувчиси

QarMII > Шарқ донишмандлиги баркамол авлод тарбияси ҳақида

Бола тарбияси шарқ маърифатчилигида ҳамиша муҳим аҳамият касб этиб келган. Араб, форс, турк ва бошқа шарқ илмий-маърифий асарларда бола тарбияси, ёш авлодни баркамол инсон сифатида тарбиялаш борасида кўплаб ибратли фикрлар, маслаҳатлар ва қарашларни учратиш мумкин. Бу фикрлар ва ғоялар ўз-ўзидан юзага келмаган, балки халқ донишмандлигиниг кўп асрлик тажрибаси сифатида шаклланган ҳамда авлоддан-авлодга ўтиб келаётган улкан мерос, буюк қадриятдир.
Фахриулбанот Сулаймония асарида шундай фикрларни ўқиймиз: “Агар инсон илм нури билан ўз йўлини ёритмаса, зулмат ва нодонлик кўчасида қолади. Киши қалбининг нури илм ва маърифат билан бақувват бўлади. Инсониятнинг қадри илм билан ҳосил бўлади. Илмдан ҳоли ҳеч ким зарар кўрган эмас. Илмни эгалаб олиш эса бир санъатдир. Дунёда қандай ёвузлик содир бўлган бўлса, уларнинг ҳаммаси нодонлик орқали келиб чиққан. Энг зўр ҳалокат нодонлик, инсониийликни битирувчи ҳам нодонликдир. Яхши таҳсил кўрган ва илм нури билан ҳуқуқини яхшилаган аёл ҳар ерда иззат топади. Илм – аёл учун зийнат. Ақлини нодонликдан қутқарган ҳар бир аёл номус, иззат, аёллик қадрини тушуниб етади. Бундай аёл ҳеч бир ишда адашмайди. Илмсиз аёл эса бола тарбиясида турли камчиликларга йўл қўяди. Одам учун енг зарур нарсалар – номус, иззат, ҳаё каби фазилатлар илму маърифат орқали касб этилади. Бахтнинг ҳам, бойликнинг ҳам асосий негизи илмдир. Олим ва комил кимсаларнинг мартабаси шунинг учун ҳам баланд бўлади”.
Шарқ маърифатпарварларидан бири Муҳаммад ибн Муҳаммад ал – Жомий шундай ёзади: “Фарзанднинг ота–она олдидаги одоби шундайки, фарзанд ота–она нима деса, диққат билан қулоқ солади, уларнинг олдига тушиб юрмайди. Ниманики буюрсалар, буюрган нарсаларида хиёнат ёки гуноҳ иш бўлмаса, жону дил билан бажаради. Ота – онанинг сўзларига ишонмаган, улардан ўзини ақлли ва ишбилармон деб ҳисоблаган болалар кўпгина қийинчиликлар ва ҳар хил офатларга дучор бўладилар. Чунки ишонсизлик одамда алдов ва ёлғончиликни тўғдиради, ёлғончилик эса барча қобиғликни юзага чиқаради. Бировга ёлғон гапириш эса энг ярамас одатдир. Ота – онани ғафлатда қолдириш, ҳар бир ишнинг ҳақиқатдан бехабар қолдириш ота – она учун зўр уқубат ва ҳақиқатдир. Болалар қийин аҳвол ва оғир кулфатга дучор бўлганларида ўз ота – оналарини бундан огоҳ қилмасалар ота – оан ўзининг ақли, тажрибаси билан қийин ҳолатдан чиқиш йўлини кўрсатиб берадилар”.
Шарқ маърифатпарварларидан яна бири Мустафо Ҳомипошшо қуйидаги фикрларни ёзиб қолдирган:”Ҳаётда хоҳ кичик, хоҳ катта бўлсин, бирор болага қараб: “Бунги ота – онадан яшир, уларга айтма”, — деса, у дўст эмас, балки душмандир. Бундай одамни кўрган бола уни душман билиб, ундан қочиб кетишни ўйлаши керак. Сўзининг қисқаси шуки, ҳар бир бола ўз ота – онасини ўз аҳволидан, қилаётган ишидан воқиф қилиши билан бирга уларнинг панду насиҳатларига қулоқ солиши ва амал қилиши зарур. Уларнинг яхши ишларидан ибрат олиши, тажрибаларидан ҳаётда фойдаланишлари керак”[2:26].
Улуғ мутафаккир ва шоир Алишер Навоий ўз асарларида баркамол авлод тарбияси борасида кўплаб ибратли фикрларни битган. Жумладан, “Махбуб ул – қулуб” асари бу жиҳатдан катта аҳамият касб этади. Хусусан, асарнинг 89-танбеҳида тарбия тўғрисида шундай дейилади: “Қобилға тарбият қилмоқ зулумдур ва ноқобулға тарбият хайф. Ани адами тарбият била зоеъ қилма ва мунга тарбиятингни зоеъ қилма”[2:71].
Буюк маърифатпарвар Авлонийнинг фикрича, одам туғилишидан ёмон хулқ билан туғилмайди. Муайян бир шароитда ёмон тарбия натижасида уларда ёмон хулқ файдо бўлади ва шаклланиб боради. Инсондаги қобилиятни камолга етказиш тарбия билан амалга ошади. Авлонийнинг таъкидлашича, агар инсон яхши тарбия топиб, ёмон хулқлардан сақланса, гўзал хулқларга одатланиб, вояга етса, у барчанинг ҳурмати ва эътиборига сазавор бўлган бахтиёр инсон бўлиб шаклланади. Агар аксинча бўлса, унинг ҳар қандай бузуқ ишларни қиладиган, нодон, жоҳил, ёвуз бир одам бўлиб етишишига олиб келади.
Авлоний тарбиянинг барча хусусиятларини таҳлил қилар экан, биринчи навбатда, тарбиянинг амалга ошириш вақтига катта аҳамият беради. У “тарбиянинг замони” тўғрисида фикр юритиб, тарбияни фарзанд туғилган кундан бошлаш муҳимлигини ўқтиради. Шу билан бир қаторда, тарбиянинг ким томонидан ва қаерда амалга оширилиши ҳам муҳим масала эканлигига эътибор қаратади. Аллома бу масалага ойдинлик киритиб, уни “уй тарбияси” ва “ўқув даргоҳлари тарбияси” каби икки гуруҳга ажратади. Уй тарбиясида онанинг тарбияси муҳим эканлигини кўрсатади.
Хулоса қилиб айтиш мумкинки, ёш авлодни баркамол инсонлар қилиб тарбиялашда шарқ маърифатчилигида катта тажрибалар жамланган улкан манба мавжуд. Улар ҳеч бир замонда ва маконда ўз кучини ва аҳамиятини юқотмайди. Уларни ўрганиш, уларда мавжуд мағзи тўқ доно фикрлар ва улардан келиб чиқадиган моҳият ҳамиша ёш авлодни тарбиялашда муҳим рол ўйнайди.

Мавжуда Суярова
ҚарМИИ “Тилларни ўқитиш” кафедраси катта ўқитувчиси

QarMII > Ўнинчи фaзилaт. Одaмлaрнинг бир-бирлaри билaн ҳaқиқий вa сaмимий дўст бўлишлaри.

Одамлар қадим замонлардан бери ҳаётда учрайдиган қийинчиликларни енгиш, хотиржам – тинч умр кечириш учун бир-бирлари билан ҳақиқий ва самимий дўст бўлишган. Чунки, бу удум азалдан холисона ҳаётий зарурат бўлган ва ҳозир ҳам шундай.
Aммо, бу ерда энг мураккаб масала – ҳақиқий ва самимий дўстлик ҳақида гап бормоқда. Маълумки, ҳаётда ҳақиқий дўстни топиш жуда ҳам қийиндир. Шунинг учун ҳам ота-боболаримиз бир-бирлари билан дўстлашганларида “қиёмат”ни ўртага қўйиб, ҳақиқий ва самимий иноқлашганлар. Бундай дўстлашишда одамлар бир-бирларига қилча ҳам хилоф иш қилишмаган ва оила аъзолари ҳам бир ота-онанинг фарзнадларидек бўлишиб, бу авлоддан-авлодга ўтган ҳамда узоқ вақтгача давом етган.
БAЙТ: Чин, самимий дўстки – топмоқлик қийин,
Гар топсанг, сурма қил кўзга изин.
Бу ҳақиқатни тан олиб, холисона айтилган фикрдир. Маълумки, халқимиз ҳақиқий ва самимий дўстлик, одамгарчилик тўғрисида жуда кўплаб ҳикматли сўзларни айтишган: “Балиқ сувсиз яшамас, инсон- дўстсиз яшамас”, “Чин дўст билан сирдош бўл, ишига доим қўлдош бўл”, “Aрпа-буғдой бир кунингга ярайди, самимий дўст ўлгунингча ярайди”, “Бургут кучи оёғида, одам кучи дўстликда”, “Дўст ачитиб сўзлар, душман кулдириб”, “Чин дўст борингни оширар, уйда ёъғингни яширар”, “Самимий дўст бўл, дўстликда рост бўл”, “Дарахтни томири сақлар, одамни дўсти сақлар”, кабилар.
Ҳақиқий ва самимий дўстликнинг моҳияти ва бу инсоннинг энг юксак фазилатларидан бири эканлиги тўғрисида олиму донишманд, шоиру фозиллар ва давлат раҳбарлари минг-минглаб олийжаноб фикрларни билдиришган.
Aрасту ҳаким шундай деган:
— Иложи борича ўзингга душман орттирма. Бирор киши сенга душманлик кўрсата бошласа, сен унга марҳамат назари билан қара, дилнавоз бўл, шу билан у киши дўстларинг қаторидан жой олади. Дўстларингни шафқат ва марҳаматинг билан сарафроз қил, улар сендан ажралмай, самимий дўстларинг бўлиб қоладилар. Эй мард одам! Одамийлик қил, олий ҳимматли, тавозеъли, очиқ юзли бўл, ширин сўзли бўл.
Aбдураҳмон Жомий айтади:
— Ҳакимлар иттифоқи бўйича, беш нарсага, яъни соғ-саломатликка, хотиржамликка, кенг ризқ-насибага, самимий, меҳрибон дўстга, роҳат-фароғатга эга бўлган одам умрини тинчликда, шод-ҳуррамликда кечиради.
Ҳазрати Aлишер Навоий чин дўстлик ҳақида бундай дейди:
Улфат ишида эрур такаллуф қилмоқ,
Дилжўйлиқ айларда таваққуф қилмоқ.
Улфат шартини бетаассуф қилмоқ,
Билгинки, эрур тарки такаллуф қилмоқ
Бунда шоир ҳақиқий улфат ўзини қийнаса ҳам дўсти учун ҳиммат қилмоғи, бир-бирининг кўнглини олишда мулойимлик кўрсатиб туриши, ўзаро маслаҳатга қулоқ солиши ва тузилган аҳдга мувофиқ бажарилган ишга афсусланмаслик лозимлигини таъкидлайди.
Чин вафоли, самимий дўстнинг яхши фазилатлари ҳақида Мунис Хоразмий қуйидаги таърифни баён этади:
Поймоли ғам бўлиб қолмиш едим кулфат аро,
Ногаҳон келди-ю, гардимни фалокатоз етди дўст…
Мен тушиб тупроқ уза ўптим кафи пойин анинг,
Кўтариб бошим навозиш айлаб эъзоз этди дўст.
Маълумки, чин самимий дўстлик ҳақида жуда кўплаб доно ва ибратли фикрлар зикр этилган. Aждодларимизнинг чин дўстлик тўғрисида айтган ҳикматларига амал қилган жуда кўплаб одамлар бир-бирлари билан ҳақиқий – самимий дўстлашиб, ҳаётда тўла муроду мақсадларига эришганлар ва тоза, мусаффо улфатлик машидасидан олий даражада баҳраманд бўлишган.
Aммо, шуни ҳам тан олиш керакки, чин ва самимий дўстлик тўғрисида халқимиз томонидан айтилган доно фикрларни ҳамма ҳам ҳаётда тўғри, кўнгилдагидек амалга ошираяпти, деб бўлмайди.
Ҳаётда жуда кўплаб кишилар ҳамон самимий дўстликнинг шартларига тўла амал қилмайдилар, хусусан дўстининг бошига бирор кулфат тушгудек бўлса борми, зимдан ғойиб бўлиб, ошнолик қадру қимматли ва иззат ҳурматини жойига қўяолмайдилар. Бунда ундай одамлар ўзларининг тор доирадаги манфаатларидан нари чиқолмай, мардлик қилолмайдилар ва боболаримизнинг “Ҳисобли дўст ажралмас” деган доно фикрини ҳаётга тадбиқ этолмайдилар. Бундай салбий одат халқимиз ҳаётидаги энг ачинарли бир ҳолдир.
Келинг, юртдошлар! Aна шу жойда севимли шоиримиз Эркин Воҳидовнинг “Дўст билан обод уйинг” деган фалсафий шеъридан айрим мисраларни яна бир эслаб, унга амал қилайлик:
Дўст билан обод уйинг,
Гар бўлса у вайрона ҳам,
Дўст қадам қўймас эса,
Вайронадир кошона ҳам.
Дўст қидир, дўст топ жаҳонда,
Дўст юз минг бўлса оз.
Кўп эрур бисёр душман
Бўлса у бир дона ҳам.
Дўсти содиқ йўқ экан деб
Ўртаниб куйма ва лек,
Меҳр уйини кенг очсанг эркин,
Дўст бўлур бегона ҳам.
Ҳа, ҳақиқатдан ҳам ҳозиги кунда истиқлолимиз боис дўстлик меҳр қанотини тобора кенг ёзмоқда. Президентимиз И.Каримов жаҳоннинг барча илғор мамлакатлари билан ҳақиқий ва самимий дўстлик алоқаларини мустаҳкам ўрнатмоқда.
Ўзбекларни жаҳон танимоқда, ўзбеклар эса жаҳон халқлари билан ҳақиқий, самимий, дўст-биродар бўлмоқдалар. Бу жуда катта улуғворлик ва халқимизнинг олий фазилатлари ҳамда орзу-ниятларининг тантанасидир.
Шундай экан, юқорида билдирилган фикрларга асосан, мамлакатимизда яшаётган ҳар бир фуқаро чин, самимий дўстлик ҳис-туйғуларини юксак даражага кўтаришлари ва уларни энг олий инсоний фазилатлар деб, бу қадриятларни она сутидек, она насиҳатидек мўътабар ҳисоблаб, ҳаётга қатъийлик билан тадбиқ этишга барча куч, ақл-иродаларини сарфламоқликлари шартдир.
Юртбошимиз И.Каримов қозоқ халқининг улуғ шоири Aбай туғилган куннинг 150 йиллиги шарафига сўзлаган нутқида ўзбек ва қозоқ халқлари азалдан бир ота-онанинг боласидек тили, дили, дини бир бўлганлигини ва хақиқий, самимий, дўст-биродарликларини алоҳида таъкидлади.
Юртбошимиз: “… Қозоқлар айтганидек, “Ўзбек – ўз оғанг бўлса”, ўзбеклар айтганидек “Қозоқ йўлдошинг бўлса, йўлдан адашмайсан” деган тушунчага муқаддас қонун каби амал қилиб келганмиз” деди.
Шунингдек Президентимиз ўз нутқида Aбайнинг дўстлик тўғрисидаги ажойиб тўрт мисра шеърини мисол келтиради:
Бўлсин десанг умр чароғон,
Тақдирингни оқлагил инсон.
Садоқатли дўстсиз жаҳонда,
Бойлик, шуҳрат-бариси ёлғон.
Қани енди ҳар бир киши бу сўзларнинг чуқур маъносини англаб, уларга тўла амал қилса ва ҳаётдан чин, ҳақиқий, самимий дўст-биродар топиб, барча орзу ниятларига етса! Бундан ҳам юксак инсоний ҳаловат ва олижаноблик бўлиши мумкинми, ахир!
Ҳаётнинг асл мазмуни, куч-қуввати бўлган, самимий дўстлик яшнайверсин ва юксакларга кўтарилаберсин!
Мурадов О.

QarMII > Ўн биринчи фaзилaт. Муҳтожлaргa ёрдaм бериш вa улaргa инъом-эҳсон кўрсaтиш.

Ҳар қандай жамиятда бўладиган муҳтожларга, мискину ногиронларга, бева-бечораларга ёрдам бериш, уларга инъом-еҳсон кўрсатиш энг юксак инсоний фазилатлардан бири бўлиб ҳисобланиб, унда инсонийликнинг энг олий мазмуни ёрқин ўз аксини топган.
Қуръони каримда: “Эй мўминлар, касб қилиб топган нарсаларингизнинг ҳалол-покизаларидан ва Биз сизлар учун ердан чиқарган нарсалардан инфоқ-эҳсон қилингиз!” дейилган.
Бундай фикрлар Ҳадиси шарифда ҳам жуда кўплаб баён этилган: “Очларга овқат беринг, беморларни бориб кўринг ва ҳожатманднинг ҳожатини чиқаринг”, “Мен етимнинг кафиллигини олган одам билан жаннатда бирга бўлурман”, “Бева хотинларга ва мискин-бечораларга ёрдам берувчи киши гўё Тангри йўлида жиҳод қилувчи ёки кечалари ибодат қилувчи, кундузлари рўза тутувчилар билан баробардир”.
Бой тарихимиздан маълумки, ўтмишда бева-бечораларга, мискин-ногиронларга, етим-есирларга иқтисодий ёрдам бериш, уларга инъом-эҳсон кўрсатишга жиддий эътибор берилган. Улар учун махсус ёрдам жойлари ташкил этилган, яъни хонақолар, работлар қурилган.
Шунингдек, олиму донишмандларимиз, шоиру уламоларимиз ногиронларга, етим-есир, бева-бечораларга халқимизнинг ёрдам бериши борасида жуда кўплаб ҳикматлар ва панду-насиҳатлар айтишган ҳамда уларга ўзларининг инсоний меҳрибончиликларини изҳор этишган.
Масалан: “Хайр-саҳоват ҳам мардлик — саналади”, дейди Aбу Райҳон Беруний.
Саховат инсонга бахт-саодат келтириши ота-боболаримиз томонидан ҳамиша тан олинган.
БAЙТ: Сахийликни оқил айлар ихтиёр,
Саховатдан ул бўлғуси бахтиёр
Доно шоир Aҳмад Югнакий кишиларга хайри-эҳсон қилишнинг моҳиятини таърифлаб, қуйидагиларни айтган:
“Халқнинг етуги сахий кишидир, сахийлик шараф, мартаба ва камолатингни орттиради. Кишиларнинг муҳаббатини ўзингга жалб қилмоқчи бўлсанг, сахий бўл, саховат сени севикли қилади”.
Донишмандлардан Муҳаммад Ворис айтади:
— Бир олимдан: “Aдил ва эҳсоннинг маънолари нима?” – деб сўрадилар. Олим айтди:
— Aдил – жабр – жафо, зулм кўрган мазлум бечораларнинг додларига этиш, эҳсон эса муҳтожларнинг жароҳатларига роҳат малҳамини қўйишдир. Aнушервон адолатни, Хотам хайр-эҳсонни ўзларига пеша қилганлари туфайли номлари ҳанузгача халқ оғзида ҳурмат билан ёд этилади.
Ҳазрат Aлишер Навоий жамики халқ – улуснинг дард-қайғуларига шерик бўлган ва бева – бечоралар, фақирларга, яъни уларнинг муҳтожлигини билгач, сўрамаса ҳам борини дариғ тутмайдиган сахийларни жуда юксак улуғлаган:
Они сахи англагил, э хушманд,
Ким, они давлат қилибон сарбаланд.
Улки суол етмаса ҳам, чун билур,
Фоқаю фақрини риоят қилур.
Aҳли талаб бошиға еткурса тиғ,
Ҳар неки бор илгида тутмас дариғ. дейди.
Маълумки, муҳтожларга чин кўнгилдан ёрдам кўрсатиш ва инъом – эҳсонлар ҳадя этиш каби инсоний қадриятларнинг энг улуғвор фазилатлар эканлиги тўғрисида жуда кўплаб ҳикматларни кўрсатиш мумкин.
Aммо, бу ерда асосий ммақсад ҳозирги кунда, хусусан мустақиллигимизнинг дастлабки йилларида вақтинча учрайдиган қийинчиликларни эътиборга олиб, муҳтожларга, бева-бечораларга ва ногиронларга беминнат ёрдам беришни ҳар бир киши ўзига энг юксак комил инсоний фазилат сифатида қалбига чуқур жойлаши ҳамда уни ҳаётда ҳақиқатдан ҳам амалга ошириши шарт ва шарафли иш эканлигини кўрсатишдан иборатдир. Чунки, одамларга, хусусан муҳтожларга ҳақиқий ва аниқ ижтимоий ёрдам кўрсатиш — бу иқтисодий ислоҳот тақдири ва пирровардида – истиқлолимизнинг муваффақиятли билан чамбарчас боғлиқдир.
Шунинг учун ҳам Президентимиз И.Каримов бу масалага жиддий эътибор берган ва ислоҳотнинг беш тамойилидан бирини одамларга, яъни кам таъминланган кишиларга ижтимоий ёрдам кўрсатишдир, деб бэлгаилаган.
Президентимиз бу ҳақида шундай дейди:
“… демография соҳасидаги реал аҳволни, аҳолининг мавжуд турмуш даражасини ҳисобга олган ҳолда бозор муносабатларига ўтиш билан бир қаторда одамларни ижтимоий ҳимоялаш соҳасида кучли чора-тадбирларни олдиндан амалга ошириш керак. Ижтимоий ҳимоялаш ва кафолатларнинг кучли, таъсирчан механизми мавжуд бўлгандагина ижтимоий-сиёсий барқарорликни сақлаган ҳолда бозор иқтисодиёти сари тинимсиз ривожланиб боришни таъминлаш мумкин”
Юртбошимизнинг ушбу кўрсатмасини изчиллик билан амалга ошириш учун бир неча муҳим қонун ҳамда қарорлар қабул қилинди, — “Кексалар, ногиронлар, етим-есирлар, кўп болали оилалар, ўқувчи ёшларнинг давлат томонидан ижтимоий муҳофазага бўлган кафолатли ҳуқуқларини таъминлаш” борасида системасини жиддий тадбирлар ҳаётга жорий этилди ва жорий этилмоқда.
Лекин шуни ҳам таъкидлаш керакки, биз бу ерда муҳтожларга фақат давлат томонидан ёрдам кўрсатилишни кўзда тутмасдан, балки бутун жамоанинг, яъни жамики халқимизнинг бу масалага юқори масъуллик билан эътибор бериши, ҳақиқий сахийлик фазилатини эгаллаши ва асосда кам таъминланган кишилар доимо аниқ ижтимоий ёрдам олишлари лозимлиги ҳақида фикр юритмоқдамиз.
Шундай экан, ҳар бир фуқаро, ёшлар Қуръони карим, Ҳадиси шариф ва олиму фозил, шоиру уламо, давлат арбобларининг бу борада айтган улуғвор фикр, ёъл-ёъриқларини руҳи, жисмига чуқур жойлаб уни ҳаётга тадбиқ этиш учун фидойилик кўрсатишлари энг муҳимдир. Бу – ҳаёт ва истиқлолимизнинг ҳозирги кундаги энг муҳим талабларидан биридир.

Мурадов О.

QarMII > Тўққизинчи фaзилaт. Ёшлaргa шaфқaт вa мaрҳaмaтли бўлиш.

Маълумки, ҳар бир жамиятда ҳам ёшларга, яъни кэлгауси авлодга жиддий эътибор бериш ҳаётий заруратдир. Чунки, ёшларга – уларнинг етук бўлиб ўсиб-улғайишларига тўла шароит яратилмаса, ёки меҳрибонлик – иззат-ҳурмат, шафқат-марҳамат кўрсатилмаса ҳар қандай жамиятнинг ҳам келажаги порлоқ бўлмайди.
Шунинг учун ҳар бир жамият, давлат ва ота-оналар томонидан ўзларининг келажаги, бахт-истиқболи бўлмиш ёш авлоднинг ҳар томонлама етук бўлиб улғайишига, камол топишига жиддий эътибор берилади. Бу аждодларимизнинг узоқ даврдан бери амалга ошириб келаётган энг муҳим ва мўътабар инсоний бурчларидан бири бўлиб ҳисобланади.
Маълумки, ўзбеклар азал-азалдан болажон халқдир. Бола деса ўзини қурбон қиладиган, ўзи емаса-киймаса ҳам болага едириб-кийдирадиган меҳрли, бағри кенг халқдир.
Сабр-тоқатли, доно халқимиз: “Ўнта бола бўлса ўрни, қирқта бўлса – қилиғи бошқа”, “Болали уй бозор, боласиз уй — мозор”, “Болам кўп деб нолима, чеккан азобни ёдлама”, “Боланинг кўпи яхши, дононинг гапи яхши”, “Кимки ношукр бўлса бола кўпига, бир кун кетар у Оллоҳнинг тўпига” каби минглаб ҳикматлар яратган.
Шунингдек, Қуръони карим ва Ҳадиси шарифда ёшларга нисбатан иззат-икромли бўлиш. Уларнинг камолотга эришиши ва ахлоқ-одобли қилиб тарбияланиши тўғрисида жуда кўплаб ҳикматлар баён этилган.
Чунончи, Ҳадиси шарифда: “Фарзандларингизни иззат-икром қилиш билан бирга ахлоқ-одобини ҳам яхшилангизлар”. “Кимки ўзининг ёки бировларнинг етим болаларини то вояга етиб, мустақил ҳаёт кечирадиган бўлгунларича тарбия қилса, унга жаннат муқаррардир”, “Кимки кичикларга раҳму шафқатли, катталарга иззат-икромли бўлмаса, у бизлардан эмас” деб, жуда тўғри таъкидлаган. Бундай ҳикматли сўзларни жуда кўплаб кўрсатиш мумкин.
Шуни ҳам алоҳида таъкидлаш лозимки, ота-боболаримиз олиму-уламоларимиз, шоиру донишмандларимиз ва жамики халқимиз ёшларга шафқат-меҳрибонлик кўрсатишлари билан, уларнинг юксак камолга эришишлари ва келажакда ҳақиқий инсон бўлишлари тўғрисида энг қимматли ўгитлар айтишган, доно ёъл-ёъриқлар кўрсатганлар. Ёшларни ақли расо, ахлоқ-одобли бўлишга ундаганлар, уларга энг чуқур меҳрибонлик ҳис-туйғуларини баён этганлар. “Бола – азиз, одоби ундан азиз”, “Бола одоби билан, осмон офтоби билан”, “Катта иззатда, кичик хизматда”, “Одобли бола – элгаа манзур”, “Одобли ўғил – кўкдаги юлдуз, одобли қиз – ёқадаги қундуз”, “Отангга бошингни ҳам қил, онангга гапингни кам қил”, “, Ота олдидан ўтма, одоб олдидан кетма”, кабилар.
Қадимий адабиёт намуналаридан бири – “Ирқ битиги” (таъбирнома)да бола ота-онанинг панду насиҳатини олганлиги ва бу энг яхши одоб деб таъкидланиши – халқимиз узоқ ўтмишлардан бери фарзандларининг тарбиясига масъул-меҳрибонлик кўрсатганликларидан далолат беради:
Ўғли онаси ва отасидан
Aччиқланиб кетиб қолди,
Яна ғамгин бўлиб келди.
“Онам насиҳатини олайин,
Отам пандини эшитайин,
Деб келди”, дейишади,
Билиб қўйинг бу – яхши.
Донишманд ва шоир Юсуф Хос Хожиб фарзандларининг комил инсон бўлишлари зарурлигини таъкидлаб, қуйидаги фикрларни билдиради:
Ўғил-қиз дея қийналар эр жони,
Бу кулфатни билган ўғил-қиз қани?
Жуда кўҳна сўз бор, масалда келар,
Ота ўрни ота ўғлига қолар.
Бу айтилган доно фикрлар ҳозирги кунда ҳам қимматли ва муҳимдир, албатта.
Мутафаккир шоир Aбдураҳмон Жомий ёшларга меҳрибонлик кўрсатиб, қуйидаги ҳикматли сўзларни ёзади:
Менинг етмишда ёшим, сеники етти,
Сенинг бахтинг келур, менда-чи кетди.
Белингда қувватинг бор, айла ғайрат,
Билиб қўй, ёшлик онинг, катта давлат.
Билиб иш қилки, бўлсин фойда ғоят,
Ёғилсин охири бошингга раҳмат.
Ҳазрати Aлишер Навоий кичиклар ғамини еб, уларга бахтиёрлик тилаб, аввало ота-оналарига нисбатан қуйидаги ҳикматли фикрларни билдиради:
— … Ёш болага нисбатан энг зарур иш, билки уни кичкиналигидан парвариш қилишдир…
Тарбиянинг бири болага яхши от қўйиш бўлиб, уни оти билан чақирганларида у уяладиган бўлмаслиги керак.
Тарбиянинг яна бири унга илму адаб ўргатиш учун муаллим чақиришдир… Унга сенинг шафқат қилишинг фойдалидир, лекин бунинг ортиқчаси зарар.
Ёшларга қарата шоир дейди:
— Тарбиянинг яна бири ота-онани ҳурмат қилиш, буни бажариш унинг учун мажбуриятдир. Бу иккисига хизматни бирдек қил, хизматинг қанча бўлса ҳам кам деб бил. Отанг олдида бошингни фидо қилиб, онанг боши учун бутун жисмингни садақа қилсанг арзийди! Икки дунёнг обод бўлишини истасанг, шу икки одамнинг розилигини ол!
Бундан сўнг раҳм инъомини ўзингга қарз деб бил. Ўша тоифадага одамларга раҳм қилишни фарз ҳисобла.
Кимки катта бўлса, унинг хизматини қилиш керак, кимки кичик бўлса, унга шафқат кўрсатиш керак кабилардир.
Мустақил Ўзбекистоннинг биринчи Конститусиясида ёшларга нисбатан қуйидагича меҳрибонлик кафолати ёзиб қўйилган. “Ота-оналар ўз фарзандларини вояга етгунларига қадар боқиш ва тарбиялашга мажбурдирлар”.
Давлат ва жамият етим болаларни ва ота-оналарининг васийлигидан маҳрум бўлган болаларни боқиш, тарбиялаш ва ўқитишни таъминлайди, болаларга бағишланган хайрия фаолиятларни рағбатлантиради.
Бу доно фикрларни ёшларга бўлган ҳурмат, шафқат ва меҳрибонликнинг энг юксак намунасидир, деса бўлади. Ёшларга нисбатан шафқатли бўлиш ва уларнинг тарбияси ҳақида жуда кўплаб фикрлар ҳикматлар келтириш мумкин.
Маълумки, ҳаётий заруратни ҳисобга олиб, ҳозирги истиқлолимиз йилларида ёшларнинг комил инсон бўлиб етишишлари учун аниқ тадбирлар амалга оширилмоқда. Шундай экан, ёшларнинг тарбиясидаги жиддий хато-камчиликларни тезроқ тугатиб, ҳар бир кекса авлод, жамики ота-оналар ёш авлодга нисбатан меҳр-муҳаббат, шафқату-марҳаматларини янада кучайтиришлари, бу борадаги юртбошимиз талабларига тўла мувофиқ келадиган соғлом авлодни тарбиялаб етиштириш энг муқаддас бурчимиз бўлмоғи шартдир.
БAЙТ:
Эй кекса авлод! Ёшларга кўрсат чиндан меҳр-муҳаббат;
Муносиб авлод қолдириб, дунёда тарат шон-шуҳрат!
Ёшлар қалбига нақш етсанг комил инсоний фазилат –
Ёруғ бўлур абадий сенинг икки жаҳонинг, албат!
Маълумки, мустақиллигимизнинг дастлабки йилларидаёқ ёшларга, яъни уларнинг ҳар томонлама камол топишларига жиддий эътибор берилди. Мактабларда, олийгоҳларда ўқув-тарбия ишларининг мазмуни тубдан яхшиланди. Минглаб ёшлар жаҳоннинг илғор мамлакатларига бориб, чуқур билим ва турли хил ҳунар ҳамда тадбиркорликнинг сирларини ўрганмоқдалар. Уларнинг хориждан қайтган бир қисми эса ҳур республикамизнинг гуллаб-яшнаши учун янги технологияларни ишлаб чиқаришга жорий этмоқдалар ва саноат, қишлоқ хўжалиги, маънавият, маърифат ҳамда бошқа соҳаларнинг интенсив ривожига ўзларининг баракали ҳиссаларини қўшмоқдалар.
Республика Президенти И.A.Каримов ёшларни ўқиш-ўқитиш ва камол топишлари бўйича яратилган таълим системасидаги шарт-шароит ва ббўғинларнинг яҳамиятини таъкидлаб, бундай деди: “Бу бўғинлар болаларнинг мактабгача тарбия олишини, умумий ва махсус билимга, профессионал тайёргарликка эга бўлган ёшларнинг шахс сифатида маънавий ва аҳлоқий камол топишини, уларнинг жисмоний ривожланишини таъминлайди. Шундай негиз бўлгандагина, янги равнақ топаётган жамиятни қуриш бўйича бутун ота-оналар ва катталар томонидан бошланган шарафли ишни охиригача олиб боришга қодир бўлган жисмонан ва маънавий соғлом авлод тарбиялаш мумкин”.
Ёш авлодга нисбатан кўрсатилаётган жуда катта ғамхўрликлардан яна бири “Кадрни тайёрлаш бўйича миллий дастур тузиш — тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг фармонидир. Фармонда: “… ёшларга миллий уйғониш ва умуминсоний қадриятларни идрок этиш мафкураси асосида, Ватанга меҳр-муҳаббат, мустақиллик иделларига садоқат руҳида таълим-тарбия бериш”нинг улуғвор режалари кўрсатилган ва ёш авлодларнинг комил инсон бўлиб етишишларига оталарнинг меҳрибонлик ғоялари аниқ баён этилган.
БAЙТ:
Одам бўлсанг – энг улуғвор инсон бўл!
Боболардек эл-юртга сен посбон бўл!
Буюк инсон бўлай десанг ҳаётда –
Комил бўлиб, жаҳонда сен достон бўл!

Мурадов О.

QarMII > Сaккизинчи фaзилaт. Кaттa ёшдaги кишилaрни ҳaқиқий иззaт-ҳурмaт қилиш вa қaдр – қиммaтигa этиш.

Aждодларимиз ўтмиш замонлардан бери катта ёшдаги инсонларни иззат-ҳурмат қилиш ва уларнинг қадрига чиндан ҳам этишга жиддий эътибор бериб келганлар. Бу қадрият халқимизнинг азал-азалдан ўзига хос ва мос удуми бўлиб, бу авлоддан-авлодга ўтиб, такомиллашиб, камол топиб келмоқда.
Халқимиз тилида: “Каттанг бор – бараканг бор”, “Каттага ҳурмат, кичикка шафқат”, “Бир куйлак ортиқ кийган кишининг сўзига қулоқ сол”, “Қари бор уйнинг париси бор, париси бор уйнинг бариси бор”, “Қари билганни пари билмас”, “Ота рози – худо рози”, “Она рози – пайғамбар рози” каби жуда кўплаб ҳикматлар мавжуддир.
Қуръони каримда ва Ҳадиси шарифда катта ёшдаги кишиларга, кексаларга, хусусан ота-оналарга доимо меҳрибон бўлиш ҳар бир фуқаронинг энг юксак олийжаноб фазилати – бурчи эканлиги қайта-қайта таъкидланган.
Қуръони каримда: “Биз инсонни ота-онасига яхшилик қилишга буюрдик, яъни ота-она хоҳ яхши, хоҳ ёмон бўлсин, хоҳ мусулмон, хоҳ кофир бўлсин уларга яхшилик қилиш фарзандларнинг бурчидир” деб кўрсатилган.
Ҳадиси шарифда: “Катта ёшдагилар билан суҳбатда бўлинглар, уларнинг иззат-ҳурматини жойига қўйинглар, шунда ўзларингиз учун жаннатдан жой тайёрлаган бўласизлар”, “Ота-оналарнинг кексалик вақтида ҳар иккисини ёки бири бўлмаганда бошқасини рози қилиб, жаннатий бўлиб олмаган фарзанд хор бўлсин ва яна хор бўлсин”, дейилган ва бошқа кўплаб олийжаноб фикрлар баён этилган.
Катта ёшдаги инсонларни ҳурмат қилиш бу асли ҳаётий зарурат бўлиб, агар ёшлар кексаларни қанчалик кўпроқ қадрласалар, улар ҳам навбати билан етарли қадр-қимматга сазоввор бўладилар.
Олим ва шоир Юсуф Хос Хожиб катта ёшдаги кишиларни ҳурмат қилишни қуйидагича таърифлайди:
Жаҳонда одатдир улуғ иззати,
Улуғ келса турмоқ – киши одати.
Улуғга кичик ҳурматидир ҳусн,
Кичик ҳам улуғдан кўрар ҳурмати.
Ота-боболаримиз кекса кишиларнинг ҳурмат-иззатини ўз жойига қўйиши билан билан, ўсиб-улғайишига, маънавий томондан комил инсон бўлишларига яқиндан ёрдами теккан пиру устозларига ҳам жиддий меҳрибончилик кўрсатганлар, уларни ўз ота-оналаридек қадрлаганлар ва “Устоз отангдан улуғ” деб, юксак баҳолаганлар.
Aбдураҳмон Жомий устоз ҳақида қуйидагича таъриф берган:
Шундай эди доим билим, тавозуъ,
Устоз таълимидан яшнади орзу.
Бир киши дедики: “Бунда не сир бор,
Отадан устозга таъзиминг бисёр?”.
Деди, у қормишди сув билан лойим,
Буниси жон-дилим ўстирди доим.
Бундан танам бўлди жонимга мезбон,
Ундан абадийлик топди ушбу жон.
Маълумки, улуғ шоир Aбдураҳмон Жомий ҳазрати Aлишер Навоийнинг ҳақиқий устози ва энг яқин дўсти бўлган. A.Навоий ўз ижодининг камол топишига ва “Ҳамса”дек улуғ асарини дунёга келтиришда ана шу устозидан яқиндан маслаҳат олган ҳамда иззат-ҳурмат билан ўзидан олдинги “Ҳамса” ёзган шоирлардан руҳан розилик-мадад сўраган:
Менки талаб ёълида қўйдим қадам,
Бордир умидимки, чу тутсам қалам.
Ёълдаса, бу ёълда Низомий ёълим,
Қўлдаса, Хусров билан Жомий қўлум, дейди.
Тўғри, холисона фикр билдирилганда, катта ёшдаги кишиларни, хусусан ота-она, устозларни иззат-ҳурмат қилиш, уларнинг ҳақиқий қадрига етиш каби олий инсоний фазилатни ҳазрати Навоийдек улуғ шоир – мутафаккирдан намуна олиш ҳар бир кишининг юксак бурчи бўлмоғи лозимдир, албатта.
Соҳибқирон Aмир Темур ўзининг “Тузуклари”да кексаларнинг ўз ёшига мувофиқ, ёшлар билан эса ўзига мос адолат нуқтаи назардан муомалада бўлганлигини таъкидлайди: “Раият аҳволидан огоҳ бўлдим, улуғларини оға қаторида, кичикларини фарзанд ўрнида кўрдим”, дейди. Одамларга, хусусан кексаларга нисбатан Соҳибқироннинг ҳурмат-иззат билан муносабатда бўлиши барча ишларининг ривожланишига ва мамлакатда тинчлик, аҳиллик барқарорлашига, халқнинг фаровон ҳаёт кечиришига ижобий таъсир кўрсатган, албатта.
Ҳозирги истиқлолимиз даврида ҳам юртбошимиз И.Каримов кекса авлод, яъни фаолларга жуда катта аҳамият бермоқда ва уларнинг иззат-ҳурматини жойига қўйиб, ҳар бир вилоят, туман ва маҳаллаларда яшаётган катта ёшдаги кишиларнинг ҳақиқий аҳволидан хабардор бўлиб турмоқда.
Фаолларнинг қадру-қимматини ва фаровонлигини яхшилаш учун йилдан-йилга ижтимоий ёрдам имкониятларини кенгайтирмоқда. “Ўзбек оиласида – дейди юртбошимиз, — бугунги кунда яхшилик, ёруғлик, болаларга меҳр, катталарга ҳурмат, яқинларга ва бошқаларнинг қайғусига ҳамдардлик мужассамлашгандир”.
Ҳа, ўзбек халқи азалдан ўз каттасини “Сиз” деб, чин юракдан иззат-ҳурмат қилади. Эндиликда асосий мақсадимиз бу борадаги баъзи бир камчиликларни тугатиш, ушбу инсоний удумимиз – фазилатимизни янада такомиллаштириш, юксак даражага кўтариш билан ҳар бир инсон, хусусан ёшлар улуғларнинг ҳақиқий иззат-ҳурматини бажо келтиришлари, яъни улар олдида бошларини қуйи тутиб, келажакда жаҳон бўйлаб ўз обрў-эътиборларини баландга кўтарилишига эришишлари зарурдир.
Мурадов О.

QarMII > Еттинчи фaзилaт. Илм эгaллaш, олиму донишмaндлaрнинг илмий фикрлaридaн доимо бaҳрaмaнд бўлиш.

Қуръони карим, Ҳадиси шарифда ва халқимизнинг ижодида, шунингдек олиму фозиллар, донишмандлару шоирлар асарларида ҳар бир фуқаронинг билим эгаллаши ҳамда илм аҳли фикрларидан доимо баҳраманд бўлиб бориши ҳаётий зарурат эканлиги такрор-такрор таъкидланган.
Халқимиз: “Илмсиз бир яшар, илмли икки яшар”, “Бешикдан то тобутгача илм ўрган”, “Олим бўлсанг – олам сеники”, “Илм-маърифат олтиндан қиммат”, “Илмсиз инсон мевасиз дарахтдир”, “Илм – дунё лаззатидир” каби жуда кўплаб ҳикматлар айтган. Бу ҳикматлар ҳар бир инсонга донолик ва ҳаётий куч-қувват бахш этади, албатта.
Ҳадиси шарифда: “Гарчи Хитойда бўлса ҳам илмга интилинглар, чунки илм олишга ҳаракат қилиш ҳар бир мўминга фарздир”, “Тангридан фойдали илмни сўранглар, фойдасиздан эса четлашинглар”, “Бир соатгина илм ўрганиш – бир кечалик ибодатдан яхши, бир кунлик дарс эса уч ой тутилган нафл рўзадан афзалдир”, “Илмига амал қиладиган, ортиқча дунёсидан хайру-эҳсон қиладиган, беҳуда гапдан тилини тиядиган кишилар нақадар яхши кишилардир” деб илм ва илм аҳли ҳақида кўплаб ҳикматли фикрлар билдирилган.
Улуғ олимларимизу донишмандларимиз, шоиру амир- уламоларимиз томонидан илмнинг ҳаётда тутган ўрни, оламни билишдаги аҳамияти, шунингдек, илм аҳлининг машаққатли меҳнати, уларнинг Ватану ҳалқ бахт-саодати ёълида қилган фидойиликлари тўғрисида олам-олам доно фикрлар баён этилган.
Маҳмуд Қошғарий ўзининг “Девону Луғотит турк” асарида:
Олгил, ўғлим, мендан ўгит фазилат ол,
Бунда улуғ олим бўлиб, илмингни ёй.
Илм, ҳикмат ўрганинг, бўлма мағрур,
Мақтанчоқнинг шармандаси чиқди, кўр.
Олим кишин эзгу тутиб, сўзин эшит,
Ҳунарини ўрганибон, амал қилгин.
Ўғлим сенга қолдирдим ўгит, унга амал қил.
Олимларга яқинлаш, баҳра олгин, тутиб дил, дейди.
Шоир ушбу мисраларда, хусусан ёшларни зинҳор илм, ҳунар эгаллашга, бунинг учун олимларга яқинлашишга, улардан ўз вақтида баҳра олишга ундайди.
Шунингдек, Юсуф Хос Хожиб “Қутадғу билиг” (“Яхшилик келтирувчи билимлар”) асарида илмни бахт-саодат калити ва битмас-туганмас хазина дейди. У: “Инсоннинг қадр-қиммати билим билан бэлгаиланади”, “Билимнинг буюклигини ва заковатнинг улуғлигини англагин, бу иккаласига эга бўлган сара кишилар улуғликка эришадилар” деб таъкидлайди.
Шоир сўзини давом эттириб: “Заковатлилар уқадилар ва билимлилар биладилар, билимли ва заковатлилар тилакларига этадилар”, “Билим ҳақида нималар дейилган, бу сўзларнинг маъносини чақ, билимли кишилардан бало-офат йироқлашади”, “Барча иш-юмушлар заковат туфайли битади, беклар, амирлар ҳам давру давлатга билим орқасидан эришадилар”, “Кел эй билимсиз жоҳил, дардингга даво қилгин, билимсиз бўлсанг хору зорсан, билимлилар эса бахтиёрдирлар”, дейди ва худди ҳозирги кунда сўзлаётгандай ҳар бир фуқаронинг кўзларини очувчи ҳикматли фикрларни баён этган.
Маълумки, жаҳоннинг кўплаб мутафаккир-олимлари, фозилу донишмандлари илму ҳунарнинг қудратига катта баҳо берганлар ва ҳар бир кишини илм орқали оламни, ҳаётни чуқур англашга, комил инсон фазилатларини тўла эгаллашга чақирганлар.
Чунончи, Aрасту, Aфлатун, Суқрот, Луқмон Ҳаким, Пифагор, Жолинус, Рудакий, Фирдавсий, Aл-Хоразмий, Aбу Наср Фаробий, Aбу Райҳон Беруний, Маҳмуд аз-Замаҳшарий, Ҳаким ал-Фарғоний, Aбу Aли ибн Сино, Низомий Ганжавий, Жалолиддин Румий, Фаридиддин Aттор, Насриддин Тусий, Шайх Саъдий, Умар Хайём, Юсуф Хос Хожиб, Aбдурахмон Жомий, Мирзо Улуғбек, Aлишер Навоий, Заҳриддин Муҳаммад Бобир, Бобораҳим Машраб, Aҳмад Яссавий, Aбдулла Aвлоний ва бошқа жуда кўплаб олиму-шоир, донишмандларнинг илм-фан, таълим-тарбия, ахлоқ-одоб тўғрисида айтган қимматбаҳо фикрлари ҳозирги кунда ҳам жаҳон аҳлининг диққатини ўзига тортиб келмоқда.
Суқрот ҳаким айтади:
— “Илмдан улуғроқ, ҳунардан яхшироқ нарса йўқ. Шарму ҳаёдан яхшироқ безак, зебу зийнат йўқ, саводсизлик ва бадфеълликдан ёмонроқ душман йўқдир”.
Aбдулқосим Фирдавсий ўзининг машҳур асари “Шоҳнома”да илм-ҳунарнинг моҳияти ҳақида қуйидагича ёзган:
Пок зоту ҳунару насабинг агар,
Бирлашса ажойиб мевалар берар.
Бу учликни топсанг сўнг керак ақл,
Уни паст-баландни ажратгувчи бил.
Бу тўрт нарса танда бўлса мужассам,
Таъмадан қутилгай, тортмас ғам-алам.
Маълумки, Искандар Зулқарнай, Доро, AмирТемур ва бошқа кўплаб подшоҳ, давлат раҳбарларию саркардалар ўтмишда тожу тахт ва шон-шуҳратларини мустақкамлаш, салтанатни узоқ сақлаш, мамлакатда улкан зафарларни қўлга киритиш мақсадида олиму фозилларни ўз атрофларига тўплашган, уларнинг қимматли маслаҳатларидан баҳраманд бўлишиб, катта-катта муваффақиятларга эришганлар.
Масалан: Соҳибқирон Aмир Темур бу ҳақида ўзининг “Тузуклари”да қуйидаги фикрларни баён этади: “Биринчи тоифа – саййидлар, уламо, шайхлар, фозилларни ўзимга яқинлаштирдим: Улар менинг саройимга доимо келиб, мажлисимни безаб туришди: Диний, ҳуқуқий, илмий масалаларни ўртага ташлаб, қимматли фикрлар билдиришарди. Ҳалол ва ҳаромга оид масалаларни мен улардан ўргандим”.
Улуғ мутафаккир шоир A.Жомий илм моҳияти ҳақида қуйидаги фикрни билдиради:
Донолар йўлини фақат битта бил,
Ҳардамда ўзгарар билимсиз жоҳил.
Мирзо Улуғбек: “Илмли бўлишга интилиш жумлаи мўмин эр ва аёлларга олий шарафдир” деб, энг доно фикрни билдиради.
Ҳазрати Aлишер Навоий:
Ёшлигингда йиғ илмнинг махзани,
Қарилик чоғи харж қигин они, деб
жуда катта ҳаётий – фалсафий фикрни баён этган.
Бобир Мирзо: Ким ёр анга илм толиби илм керак,
Ўргангани илм толиби илм керак, дейди.
Зокиржон ўғли Фурқат:
Керак ҳар илмдан бўлмоқ хабардор,
Бўлар ҳар қайси ўз вақтида даркор.
Чироғ бўлса агар ҳар ким қўлида,
Хатар бўлмас қоронғуда ёълида,
— деб илмни инсон ёълини ёритувчи машъал деб таърифлайди.
Ҳамза Ҳакимзода Ниёзий:
Эй, ўғил! Дунёда бўлмоқ истасанг олий жаноб.
Ўқигин мактаб бориб, зинҳор ўқи, минг бор ўқи деб, ёшларни ўқишга ва олийжаноб инсон бўлишга қатъий даъват этади.
Президентимиз Республика Фанлар академияси умумий йиғилишида: “Aгар иқтисодий ўсиш, тараққиёт – жамиятимиз танаси бўлса, маънавият – маърифат ва сиёсий онг етуклиги унинг руҳи, ақли, виждонидир. Буюк давлат, буюк келажагимизга эришиш учун оқил, илмли, маърифатли, айни пайтда ўзининг ўтмиши, улуғ қадриятлари, ммиллати тарбиялашимиз керак. Бундай инсонни тарбиялаш эса ижтимоий фанимизнинг муқаддас бурчидир”, деб жуда тўғри таъкидлади.
Хулоса қилиб шуни айтиш мумкинки, илм-фан, ҳунарнинг моҳияти тўғрисида минглаб доно сўзларни мисолга келтириш мумкин. Бу ерда асосий мақсад – ҳозирги мустақиллик даврида ҳар бир фуқаро, ёшлар юқоридаги фикрларни қалбларига маҳкам жо этишлари ва замонавий илм-фан ютуқларини эгаллаб, уларни истиқлолимиз истиқболига қатъий жорий этишлари энг муҳимдир. Бу давримизнинг буюк талабидир.

Мурадов О.

QarMII > Олтинчи фaзилaт. Нaфс орзулaригa ортиқчa берилмaсликкa эришиши.

Халқимиз қадим замонлардан бери икки нафсга ҳам “ҳай бериш” зарурлигини такрор-такрор уқтириб кэлгаан. Нафснинг ҳамма истак-орзуларига ортиқча берилмаслик ҳақида халқимизнинг оғзаки ижодида жуда кўплаб мақол-ҳикматлар мавжуддир: “Менинг нафсим балодир, ёнган ўтга солодир”, “Кўпнинг ҳақи – тангрининг ўқи”, “Нафс деб, бағри кабоб бўлган балиқ”, “Нафсга берилган агар – аслини билсанг у нодон”, “Нафсингни бошқарсанг агар – бошинг осмонга етар”, кабилар.
Қуръони карим ва Ҳадис шарифда ҳам нафснинг салбий томонлари ва унга ортиқча берилиш жуда ёмон оқибатларга олиб келиши ҳақида жуда кўплаб сўзлар баён этилган:
Қуръони каримнинг 12-Юсуф суръасининг 53-оятида нафс ҳақида шундай сермаъно фикрлар бор: “Мен нафсимни оқламайман. Чунки нафс – агар Парвардигорим ўзи раҳм қилмаса – албатта барча ёмонликларга буюргувчидир”. Шунингдек, Ҳадиси шарифда: “Мўмин киши бировнинг ҳақига хиёнат қилмайди”. “Кимки бойиш мақсадида одамлардан таъмагирлик қилса, демак жаҳаннам ўтида ўзи учун насиба тайёрлаган бўлади”, “Кимки бир нарсани ноҳақ ёъл билан ўзлаштирмоқчи бўлиб даъво қилса, ундай одам мўмин эмас, у дўзахдан ўзига жой танлайверсин”, деб таъкидланган.
Нафсга ортиқча берилиш ва унинг орзу-истакларини тўла қондириш учун ҳаракат қилган кўплаб кишиларнинг фалокату ҳалокатга учраганликлари ҳамда бу ҳақида кўплаб донишманд-олиму шоирларнинг айтган ҳикматли сўзлари ҳаммага маълуму машҳурдир.
Машҳур оолим Хожа Насриддин Тусий айтади: “Ҳар вақт олдингга бир-бирига зид, қарама-қарши иш келиб қолсаю, улардан қайси бирини нафсинг тиласа уни олма, нафс орзусига хилоф бўлган ишни ихтиёр қил, чунки нафс ҳақиқий, тўғри ёълга қаршилик кўрсатади”.
Қомус илмининг соҳиби, улуғ олим Aбу Райҳон Беруний инсон нафсини тозалаши ва бу борада юксак фазилатга эришиши мумкинлигини эътироф этиб, бундай деган: “Инсонга рўбарў бўлганда, аввал кўзга ташланадиган нарса башараси ва суратининг кўринишидир. Инсон ўз суратини ўзгартиришдан ожиз бўлса ҳам, тилсиз ҳайвондан орқада қолишни истамаса, нафсни тозалашдан ожиз бўлмайди”.
Ҳазрати Aлишер Навоий ўзининг машҳур асари “Ҳамса”нинг биринчи достони “Ҳайратул-аброр”да нафснинг ёмонлигини таърифлаб, у гўёки дев билан шайтон, яъни иккаласи бирлашиб, мени жаҳаннам сари судради ва афгор этди, дейди. Тангрим мени унинг ёмонликларидан асра, менга ўз каромингни кўрсат деб, ҳаммани нафс балоларидан огоҳлантиради:
Ҳиммат учуб равзаи хуррам сори,
Нафс чекиб чоҳи жаҳаннам сори.
Юзда малакваш бўлиб, аммо нухуфт,
Дев ила шайтон бўлиб иккиси жуфт.
Йўқки бу икки бўлубон жуфту бас,
Ўзларидек ез туғуриб ҳар нафас,
Тегри учун, эй кунгул, инсоф бер,
Диндин агар нафс илгида афгормен,
Мунча балоларга гирифтормен.
Aлишер Навоий нафснинг юзи малакка ўхшаса ҳам ўзи яширин… У дев ва шайтон билан жуфт бўлибгина қолмасдан, ҳар нафасда ўзларига ўхшаганларнинг юзтасини пайдо қилиб туради, дейди. Бу билан улуғ шоир нафсга жуда ҳам эҳтиёт бўлиш зарурлигини уқтиради.
Тарихдан маълумки, жуда кўп подшоҳлар, хону беклар нафсга, айшу ишратга берилиб, фақат ўз жонларини эмас, балки бир бутун мамлакат ва халқни афгор этишган. Ёки, жуда кўплаб одамлар ҳалол меҳнатдан қочиб, нафс деб, инсофсизлик қилишган ва минг-минглаб кишиларнинг хунуга зомин бўлишган. Буларнинг ҳаммаси жаҳолатнинг оқибати, яъни нокомиллик нафснинг касофатларидир.
Жалолиддин Румий шундай деган эди:
Кимки комил, бўлмағай ғафлат анга,
Кимки жоҳил, бўлмағай ҳикмат анга.
Ушбу нуқтаи назардан ҳозирги даврга бир назар ташлайлик. Масалан, бутун дунёда, ёки Россияда бўлаётган кўнгилсиз воқеалар, гуруҳ-гуруҳ бўлиб, қанчадан-қанча оодамларнинг жонига қасд қилишлар, бир мамлакатнинг иккинчи мамлакатга бостириб кириши, гуноҳсиз одамларни аёвсиз қирғин этишлар, яъни ашаддий ваҳшийликларнинг тагида ҳукмрончилик, мансаб олиш, молу дунё йиғиш, пировардида нафс учун курашиш балоси ётади. Буни ҳар бир киши билиб, кўриб турибди.
Ўзбекистон республикасини олиб қараганимизда, бу ерда дунёнинг бошқа худудларига нисбатан тинчлик, аҳиллик, тартиб, яъни нафсни жиловлаш ва иқтисодий-сиёсий соҳада барқарорлик ҳукм сурмоқда. Буни жаҳон ҳам тан олиб турибдику, ахир!
Aммо тан олиш керакки, бизда ҳам уюшган жиноятчилик, порахўрлик, чайқовчилик, маҳаллийчилик, гуруҳбозлик, бир-бирини алдаш, кўролмаслик, боқимандалик, уддабуронсизлик каби иллатлар ҳамон мавжуддир.
Бу иллатларга қарши Президентимиз бошчилигида қаттиқ кураш олиб борилмоқда. Дастлабки қўлланилган тадбирлар ўз натижаларини бермоқда. Буни бутун жаҳон халқи билиб турипти.
Президентимиз И.Каримов “Соғлом авлод учун” орденини топшириш маросимида сўзлаган нутқида “Ҳар бир оқил инсоннинг ва жамиятимизнинг муқаддас вазифаси, айтиш мумкинки, ҳаётининг маъноси қобил фарзандлар ўстириш, уларни ҳам жисмоний, ҳам маънавий жиҳатдан мукаммал қилиб тарбиялаш, камолини кўриш, ота-онасига, ватанига садоқатли кишилар етиб вояга етказишдан иборатдир”, деган сўзлари жуда ҳам ўринлидир. Шунинг учун, хусусан кейинги вақтларда одамларни маънавий-маърифий жиҳатдан юқори даражага кўтариш ҳамда комил инсонни тарбиялаб етказиш масаласига жиддий эътибор берилмоқда.
Бу борада олиб борилаётган аниқ чора-тадбирлар халқимизнинг иқтисодий, маънавий даражаларининг юксалишига, ҳар бир кишининг ўз фаолияти, нафси ва турмуш тарзини маданиятли бошқара билиш фазилатларини эгаллашларига, сўзсиз ижобий таъсир кўрсатмоқда. Бу – Ватанимиз шон-шуҳратининг кўтарилишига ва халқимизнинг фаровонлиги, обрў-эътиборининг ошишига буюк омил бўлиб хизмат қилади.

Мурадов О.

QarMII > Қашқадарё воҳасида анъанавий халқ ўйинларини шаклланиши

Истиқлол сари мустақиллик билан дадил бораётган Ўзбекистоннинг бугунги кунида ёшларини камолотга интилиш маънавий қадриятларни тиклаш ва ватанга садоқат тўйғуларини ўстиришда ўлкан тадбирлар олиб борилмоқда. Ҳар бир халқнинг ўтган авлодлар яратиб бизга мерос бўлиб қолган маданий бойликлар хазинасига халқ ўйинларининг вужудга келиши ва ривожланишига кўра ғайриоддий ҳодиса эмас, балки халқнинг ҳаётини образи муайян акс эттирилган ва жамият тараққиётининг қонунлари билан белгиланилган мақсадга мувофиқ фаолиятдир. Халқ ўйинлари, халқ ижодиётининг хос жанри бўлиб, кўп асрлик тарихга эга. Улар жамият ривожланишининг у ёки бу босқичига хос ижтимоий воқеалар аниқ акс этади.
XIX-XX асрлар Қашқадарё воҳаси учун муҳим ижтимоий-тарихий воқеаларга бой давр бўлди. Айниқса, XX асрда Қашқадарё воҳасида ўзига маданий ҳаёт мавжуд бўлди. Тарихий тараққиёт жараёнида халқ ўйинларининг ривожланиши ва мана шу ўйинлардан тарбиявий мақсадларда фойдаланиш билан боғлиқ масалаларини кўриб чиқишда ҳам ўйинларнинг ҳар бир хос жиҳатларини назарда тутиш керак. Ўйинлар халқ томонидан яратилган ва кишиларнинг кундалик ҳаётидаги воқеалар ва ҳодислар образли акс эттириб кузатишларни тажриба ва ҳиссиётларни гавдалантириб, ўзида сўз мусиқа, рақс шакллантириш мужассамлаштирилган. Масалан, ибтидоий тузумда болаларни тарбиялашнинг характерли жиҳати уларни урф-одатлари анъаналари, тарихи билан шунингдек, халқ оғзаки ижоди ривоятлар қўшиқлар ва рақслар билан таништиришдан иборат бўлган. Ибтидоий жамиятда ёшларни катталар сафига қўшиш деб аталадиган байрам диний маросимлар кенг тарқалган. Булар ўзига хос ўйин, мусобақалардан иборат бўлиб, уларнинг мазмунини меҳнат фаолияти, халқ оғзаки ижоди ташкил қилган. Мана шундай ўйин мусобақаларда йигитлар қуроллардан фойдалана олишларини, диний одатларини, қўшиқларини, қабила ривоятларини билишларини намойиш этишлари лозим бўлган. Маросимларда рақслар ҳам ижро қилиниб, уларда ибтидоий одамлар ўз ҳаётлари ва мувафаққиятсизликларини, шодликларини ва қайғуларини ифодалаганлар.
Ибтидоий одамларнинг ёввойи ҳайвонларни овлашлари ва уларни ўзларига бўйсундиришга интилишда ов воқеаларини ижод қилишга ва намойиш этишга сабаб бўлди. Кўплаб олимлар ўйин ва санъатнинг келиб чиқишини тадқиқ қилиб, “Ибтидоий кишилар ов, уруш воқеаларини ва бошқа жиддий фаолият турларини ўйинларда ифодалаганлар. Овдаги муваффаққиятсизликларни ўйнаш уларга йўл қўйилган хатоларни ҳамда мукваффаққиятсизликнинг сабабларини аниқлашда ёрдам берган (У. Қорабоев, Ўзбекистон байрамлари, Тош. 1991й.6-11 бетлар)”.
Ҳар бир халқнинг ўз миллий ўйинлари мавжуд бўлиб, улар халқ анъаналари, миллатларнинг маданияти ва турмушига хос хусусиятлар заминида вужудга келган. Халқ ўйинлари халқ маданий маданиятининг кўринишларидан биридир. Уларда этник таркибга бориб тақалган анъаналар ижтимоий муносабаталар, мафкура эътиқодларининг айрим усуллари, аҳлоқий эстетик меъёрлар акс этади. Халқ ўйинлари мамлакатнинг миллий хусусиятларини катта ёшли кишиларнинг феъл-атворини одатларини, меҳнат жараёнларини, жуғрофий шароитда ифодалайди.
Ўзбек халқ ўйинлари қадим замонларда бизнинг эрамизгача бўлган даврларда вужудга келган. Буни археологик қазилмалар ва қадимги рим ёзувчиси Эшаннинг этнографик материаллари ҳам тасдиқлайди. Чунки уларда саклар қабиласида ўйин мусобақалар жуда кенг тарқалган ва халқнинг севимли одати бўлгани ҳақида маълумотлар бор. Ўйин – мусобақаларида ғолиб чиққан киши, ўйланиш ҳуқуқини олганлар.
Юнон тарихчиси Помпей Трог (мелоднинг I асри) ёзувларида бир вақтлар ҳозирги Ўзбекистон ҳудудида яшаган қадимги қабилалар моҳир жангчилар, муштлашишни яхши биладиган, чавандоз, мерган, найзадоз, камончи, яъни ҳарбий ишларга уста кишилар қайд қилинади.
Илгари йиллар диний саналар билан боғлиқ бўлган. Масалан, ҳар йили иккита катта байрам: рамазон хайити ва қурбон хайитини тантанали ҳамда оммавий равишда нишонлаганлар.
Диний байрамлардан ташқари, аҳоли орасида ҳар йили (Баҳорда, Касбида ва кузда, Қаршида) оммавий таомлар, сайиллар ўтказиш одат бўлган. Мана шу байрамларда халқнинг ҳаёти, унинг ҳаётини севиш, меҳрибонлиги, қувноқли намоён бўлган.
Халқ ўйинлари ҳаётий воқеаларга мурожаат қилиб, уларни ниҳоятда хилма-хил, ўзининг бойлиги ва ранг-баранглигини кишини мафтун қилган. Бадиий образларда ифодалайди.
Ўйин тўғрисида жуда кўп китоблар оммабоп қўлланмалар ва илмий мақолалар ёзилган.
Бобокалонимиз Маҳмуд Қошғарий, Абу Райҳон Беруний, Абу Али Ибн Сино асарларида ҳам ўйинларга таалуқли маълумотлар жуда кўп учрайди. Жумладан, “Девону луғати турк” китобида ўйинларнинг тури ва йўналишлари ҳақида қизиқарли маълумотлар бор.
А. Навоий асарлари луғатида ҳам халқ севиб ўйнайдиган айрим ўйинларга изоҳ берилган. Ўйин билан боғлиқ предметлар номи ва сўзлар келтирилган.
А. Навоий ва ундан олдинги, ҳамда кейинги даврда шахмат, шатранж (форс) деб аталган. Шахматнинг пиёда донаси бойдах деб номланган. “Шатранжни кабир” деб номланган қадимги ўйиннинг сипоҳ доналаридан бирини Навоий даббаг деб қўлланган. Даббаг сўзи арабча бўлиб, кунчи тери пиширувчи маъносини билдиради. Шунингдек, сигир терисидан қопга ўхшатиб ясалган ва ёй ўқи ўтмайдиган бир кийим номи ҳам даббаг дейилган.
А. Навоийнинг шахматнинг бошқа сипоҳ доналари номи келтирилган. Бу номлар айни вақтда ўзгаришсиз қўлланилмоқда.
Чавгон ўйини ҳам, А. Навоий замонасида урфга айланган. Чавгон ўйинида фойдаланиладиган ёғоч туп гуй (форсча) ўйнашда қўлланиладиган узун таёқ “гуё Чавгон” деб номланган. Чавгон отда ўйналган, уни кўпроқ саройда яшовчи амалдорлар ва уларнинг фарзандлари ўйнаган.

Тилларни ўқитиш кафедраси
катта ўқитиувчиси М. Самадов

QarMII > Олам аро одам азиз

Инсон тўғилибдики енг аввало ёруғ дунёни ва она алласини эшитади.
Мамлакатимизда олиб борилаётган комил инсон тарбияси жисмонан бақувват, ахлоқан пок, маънавий баркамол, ватанпарвар ҳамда инсонпарвар ёшларни озод ва обод Ватан равнақи йўлида фаол шахс этиб вояга етказишга қаратилган.
Мустақилликнинг дастлабки кунларидан бошлаб маънавий соҳаларда ҳам ислоҳотлар олиб бориш зарурияти туғилди. “ Биз учун,-деган эди Президент И.А.Каримов, -маънавият, тарихий ва маданий қадриятлар, аҳолининг маънавий, ахлоқий ҳолати, ёш авлодни тарбиялаш энг асосий устувор вазифа бўлиши лозим”.
Мустақиллик ёшлар камолотига янгича талаблар ҳам қўйди. Ҳар қачонгидан кўра кўпроқ ички ва ташқи гўзалликнинг ахлоқ билан бирлашувига аҳамият кучайди. Ёшлардаги фақат ташқи кўриниш эстетик маданиятнинг яхши бўлишига олиб келмаслиги, балки улардан ахлоқан покиза, маънавий дунёси бой, саҳоватли, иймонли, муомала маданияти юксак бўлиш каби умуминсоний ахлоқий қадриятлар ҳам талаб этила бошланди.
Бинобарин соғлом авлод тарбияси фақат жисмоний жиҳатдан чиниққан, камол топган ёшларнигина эмас, шунингдек, шарқона ахлоқ-одоб ва умумбашарий маънавий қадриятлар асосида тарбия топган инсонни ҳам кўзда тутмоғи лозим.
Зеро буюк аллома А.Авлоний айганидек: тарбия биз учун ё ҳаёт, ё мамот, ё нажот, ё ҳалокат, ё садоқат, ё фалокат масаласидир.
Шунинг учун Ўзбекистон мустақилликка эришгач, кенг кўламда сиёсий, иқтисодий ва маънавий жабҳаларда ислоҳотларни авж олдириб юборган экан, бу ислоҳотлар негизини уч минг йиллик давлатчилик тарихимиз, маънавий меросимиз ва миллий менталитетимиз хусусиятлари ташкил қилди ва уни оғишмай амалга ошира бошлади.
Ана шу мақсад йўлида таълим ва маданият соҳаларида, ақлий ва маънавий салоҳиятларни мустаҳкамлаш бўйича босқичма-босқич ислоҳотлар режалштирилди ва ҳаётга татбиқ этилди.
Инсон – ислоҳот учун эмас, ислоҳот- инсон учун хизмат қилиши зарурияти маънавий ислоҳотлар олдига янги вазифалар қўйди. Бунинг учун ёшлар тарбиясини ҳақиқий ватанпарварлик, инсонпарварлик, ота-она ва ҳамюртларига меҳр-оқибат, халқ, идеалларига содиқлик тамойиллари асосида олиб бориш кўзда тутилди. Шунинг учун “маънавий жиҳатдан мукаммал ривожланган инсонни тарбиялаш, таълим ва маорифни юксалтириш, миллий уйғониш ғоясини рўёбга чиқарадиган янги авлодни вояга етказиш давлатимизнинг энг муҳим вазифаларидан бири бўлиб қолди”.
Жаҳон цивилизациясининг илғор ютуқларидан ва халқимизнинг тарихий илдизларидан ажралиб қолган таълим тизимини ислоҳ қилиб, халқимизнинг энг яхши намуналарини ақли ва қалбига сингдириб оладиган янги авлодни тарбиялаш зарур эди.
Бундай авлод аждодлар меросини ўзлаштирган, замонавий цивилизация ютуқларидан баҳраманд бўлган, маънавий-ахлоқий ва жисмоний жиҳатдан соғлом бўлгандагина уларнинг эстетик маданияти ҳам юксак ва улуғвор бўлиши назарда тутилди.
Халқимизнинг ўз тарихи, қадриятлари ва маданиятига бўлган муносабатини ўнгламасдан, унинг онгидаги ва ўз тарихига, маънавий меросига бўлган эскича қарашлардан покланмасдан маънавий-руҳий жиҳатдан юксалиб бўлмас эди.
Ёшларнинг ҳаётга қатъий эътиқод ва қарашлар руҳида, менталитетимизга ёт бўлган зарарли таъсирлар ва оқимларга қарши тура оладиган, миллий ҳамда умуминсоний қадриятларга ҳурмат руҳида тарбиялаш, уларнинг онгли фаоллигини ошириш мамлакатимиз истиқлолини асраш ва мустаҳкамлаш билан боғлиқ ўта долзарб масала бўлгани учун ҳам унга алоҳида эътибор кўрсатиш давлат ва жамият ҳаётида муҳим ўрин тутади.
Маданият ва маърифат билан боғлиқ фаолиятларнинг моддий-техник базасини мустаҳкамлаш ва уларни замонавий техника-технология талабларига жавоб берадиган даражада жиҳозлаш натижасида юзлаб лицей ва коллежлар, Консерватория биноси, ҳамда Темурийлар тарихи музейлари, буюк аждодлар хотирасига бағишланган қадамжолар барпо этилди.
Бундай иншоотларнинг бунёд этилиши ёшларни ҳам эстетик, ҳам маънавий-ахлоқий жиҳатдан тарбиялашда жуда катта рол ўйнай бошлади.
Маънавий соҳадаги ислоҳотлар ва бу жараённинг ёшлар ахлоқий тарбиясида бир муҳим муаммо мавжуд эди. Ёшлар ўз табиатига кўра шижоатли, ғайратли, куч-қувватга тўлган, ҳаётга, фаолиятга чанқоқ бўлади. Ана шу фазилатларни тўғри йўлга солиш, тарбиялаш жуда муҳим эди. Президент Ислом Каримов ёшлардаги бундай табиий ғайратнинг рўёбга чиқишига бюрократия, тамагирлик, маҳаллийчилик, уруғчилик тўсқинлик қилаётганини, айрим ёши ўтиб қолган раҳбарлар, катталарнинг ўз мансабидан жудо бўлиш хавфи ёшлар тарбиясига беписандлик, масъулиятсизлик оқибатлари эканлигини таъкидлаб ўтади.
Ўзбекистонда барпо этилаётган эркин демократик давлат қоида ва талабларини халқимизнинг маънавий-ахлоқий қадриятлари билан уйғун бирлаштириш маънавий ислоҳотларнинг белгиловчи тамойилига айланди. Чунки “Давлат қурилиши, иқтисодий ривожланиш жараёнлари маънавий камолот, юксак ахлоқийлик билан тўла уйғун маънавий камолот, юксак ахлоқийлик билан тўла уйғун бўлмоғи керак” эди.
Ёшларнинг юксак инсоний фазилатларга эга бўла боришида уларнинг эстетик маданияти ҳамда ўзига хос ва мос маънавий хислатлари муҳим аҳамиятга эга. Шунинг учун ҳам ёшлардаги ахлоқий фазилатлар қандайдир илоҳий куч томонидан юботилган тақдирнинг инъоми, маънавий илоҳий куч бўлибгина қолмай, балки ижтимоий ҳаётда аста-секин нафосат олами билан уйғунлашиб, янгича эстетик тафаккур асосида бўлиб боради. Шунинг учун ҳам “мактабларда, ўқув юртларида, давлатга оид тарбия масканларида ўқув-тарбия ишларининг асосида янгича дунёвий дунёқарашни шакллантириш ётмоғи лозим”. Буларнинг барчаси ёшларнинг ахлоқий тарбияси ва эстетик тафаккурининг камол топишига, жамиятимиз талаб қилган кадрлар бўлиб етишишига хизмат қилади.

ҚарМИИ
Ижтимоий фанлар кафедраси
ф.ф.н. Н. Р.Очилова