ЭЛИМ ДEБ, ЮРТИМ ДEБ ЯШAШ ҚAНДAЙ БAXТ!

Ҳaёт синoвлaрдaн ибoрaт aсли,


Ундa зaфaр қучмoқ эрур oлий бaxт.


Умр ҳaм бeҳудaгa бeрилмaс aсли,


Элим дeб, юртим дeб яшaш қaндaй бaxт!


 


Бaxт сўзин кимлaрдир aтaмишлaр тaxт,


Ёки aтaмишлaр қучгaндa висoл!


Улуғлaр aйтмишлaр тaкрoр вa тaкрoр,


Элим дeб, юртим дeб яшaш қaндaй бaxт!


 


Шу oндa aнглaдим улуғлaр сўзин,


Кимгa бeрилибди бунчa сaoдaт!


Бизлaрдaн aнглaмoқ тaлaбдир фaқaт,


Элим дeб, юртим дeб яшaш қaндaй бaxт!


 


Қўлни қўлгa бeриб бўлaйлик бирдaм,


Фaқaт шу юрт учун тaшлaйлик қaдaм!


Юрaклaр ургaйдир вaтaн дeб ҳaр дaм,


Элим дeб юртим дeб яшaш қaндaй бaxт!


 


  


Бeҳзoдxoн  Нуритдинoв,


“Диншунослик” йўналиши 4 курс талабаси

Dostimga

«D»-o'stim senga  eslash  uchun  deb,


«O'»-lmas  dilga  yozdim  sahifa.


«S»-evgi dilga  tushar  yil  sayin,


«T»-ayyorladim  arzimas  sovg'a.


«I»-shingizga  rivoj  tilayman,


«M»-uhabbatda baxtiyor bo'ling.


«G»-archi qarib 100  ga  kirganda,


«A»- srang buni avaylab  qo'ying.

Соғлом турмуш маданиятига амал қилишнинг ўзига хос жиҳатлари

Президент И.А.Каримов эътибор бериб таъкидлаганларидек “Халқ соғлигини мустахкамлаш муҳим вазифамиздан биридир, ёш авлоднинг соғлиги ҳақида қайғуриш ҳам давлат сиёсати даражасига кўтарилган”. Буларнинг барчаси ёш авлоднинг соғлигига таъсир қилувчи асосий омилларни билишни, ёшларда соғлом турмуш маданиятини шакллантиришни тақозо этади. Шу боис республикамизда ҳар томонлама соғлом шахсни тарбиялаш вазифасининг давлат сиёсати даражасига кўтарилиши ўзига хос ахамият касб этади. Соғлом турмуш маданияти – бир қараганда оддийгина жўн жумла. Кимдир уни жисмонан соғломликда деб тушунса, кимдир ташқи жихатдан дадиллик, покликда деб тушунади. Бироқ бу жумлаларнинг кенг қамровли эканлигини ҳис қилиш учун унинг мазмунига чуқурроқ назар ташламоқ лозим. Инсон хаёти, соғлиги энг катта ижтимоий бойликдир. Соғлом турмуш маданияти – инсон турмуш шароитини фаол ўзлаштириш усули бўлиб, кун тартибига риоя қилиш, фаол харакат асосида оргнизмни чиниқтириш, спорт билан шуғулланиш, тўла ва сифатли овқатланиш, овқатланишнинг гигиеник қоидаларига роия қилиш, мулоқат ва экалогик маданиятга эришиш, умуминсоний ва миллий қадриятлар асосида маънавий тарбия олиш, зарарли одатларда ўзини тута билиш демакдир. Қатор манбаларни ўрганиш натижасида шунга амин бўлдикки, жамиятимизнинг илк давридаёқ соғлом турмуш маданиятини қарор топишига ижтимоий эхтиёж бўлганлиги, ушбу эхтиёжни қондириш мақсадида амалий харакатлар олиб борилганлиги маълум бўлди.  Жумладан,  Греция ва Рим давлатларида йигитларнинг жисмоний камолотини таъминлашга алоҳида эътибор қаратишган. Хусусан қадимги Грецияда ўсмирларнинг тарбиясига алоҳида эътибор қаратилиб, уларнинг жисмоний чиниқишларини таъминловчи усуллардан кенг фойдаланишган. Ўрта асрларга келиб, ёшларнинг жисмонан ва ахлоқан камол топишларини таъминлашда “Рицарлик тарбияси” ғояси устивор ўрин эгаллаган. Бу ғояга кўра улар етти фазилатни ўзлаштира олишлари шарт эди: отда юриш, қиличбозлик, найза билан жанг қилиш, сузиш, ов қилиш, шашка(шахмат) ўйнаш, қўшиқ айта олиш ҳамда шеър тўқиш.




( Давомини ўқиш )

Алишер навоий — адабиётшунос

     Алишер Навоий туркий халқлар маданий меросидан юксакликка кўтаришда, уни жаҳон халқлари маданияти билан тенглаштиришда Ҳомер, Фирдавсий, Данте Алигъери, Вильям Шекспир, А.С.Пушкин, И.В. Гёте, Л.Н. Толстой ва бошқа даҳоларнинг олдинги қаторида турадиган улуғ сиймолардан биридир.Зеро улуғ даҳолар ижоди ҳеч бир қолипга сиғмайди, ҳар қандай андозалар билан ўлчаб бўлмайдиган ҳолдир.




( Давомини ўқиш )

Vatan tuyg’usi ozod sharafiddinov talqinida

(Ozod Sharafiddinovning “O’lsam ayrilmasman quchoqlaringdan”maqolasi to’g’risida)


“O, ota makonim, onajon o’lkam,  


O’zbekiston,jonim to’shay poyingga. 


Seningdek mehribon,yo’q,seningdek ko’rkam,


Rimni alishmasman bedapoyangga”.


                                                                                            (Muhammad Yusuf)




( Давомини ўқиш )

Safarnomalarning inson ma'naviyatida tutgan o’rni va ahamiyati

          Zahiriddin Muhammad Bobur  o’zbеk xalqining sеvimli farzandi. Otashqalb shoirning hayoti va ijodiga qiziqqan ixlosmand insonlar talaygina. Z.M.Boburning ijodiy mеrosini asrab-avaylash, ularni kеlajak avlodga еtkazish borasida rеspublikamizda bir qancha ishlar amalga oshirilgan. Ulardan eng e'tiborlisi, 1992 yil “Bobur” nomli xalqaro jamg’arma hamda “Bobur izidan” ilmiy ekspеditsiyasining tashkil etilganligidir. Ushbu ekspеditsiya a'zolari bugunga qadar 30 dan ortiq xorijiy davlatlarga 15 marotaba ilmiy safarlar uyushtirib, “ko’hna tariximizga oid va buyuk ajdodlarimiz qoldirgan noyob asarlarning asl va foto nusxalari mamlakatimizga olib kеlindi, ular asosida 30 dan ortiq kitoblar chop etildi, 27 ta hujjatli vidеofilmlar yaratildi, 300 dan ortiq Bobur va Boburiylar tarixiga oid noyob kitob va qo’lyozma asarlar ilmiy istе'molga kiritildi ”.     




( Давомини ўқиш )

Мактабгача ёшдаги болаларга таълим-тарбия беришда бадиий адабиётнинг имкониятлари

Мактабгача 6-7 ёшдаги болалар ўтказилган машғулотлар орқали эртакни ҳикоядан,  шеърни топишмоқдан, мақолни тез айтишдан   фарқлай оладилар. Бунда ҳар бир жанрнинг ўзига хос муҳим белгилари ёрдам беради. Масалан, эртакнинг «Бор эканда,  йўқ экан» деб бошланиши, ҳикояда қандайдир воқеа-ҳодисанинг келтирилиши, шеърнинг ёддан  ўқилиши, мақолда панд-насиҳат берилиши, латифада Афанди  образи орқали ҳажв қилиниши болалар онгига сингиб қолади ва шу орқали улар бу жанрлар намуналарини ўзаро осон  фарқлай оладилар.




( Давомини ўқиш )

“Тангри қудуғи” романида антропонимларнинг қўлланиш хусусиятлари ҳақида

Маълумки, “антропоним”  сўзи юнонча anthropos – одам, onyma – ном, яъни кишининг атоқли оти, исми деган маънони англатади [7, 16]. Ўзбек тилшунослигида антропонимия ва тарихий антропонимия масалалари Э.Бегматов ва унинг шогирдлари томонидан махсус тадқиқ этилган [1, 3-12; 2, 32-121; 3, 39-128].  Ёзувчи Эркин Самандарнинг “Тангри қудуғи” тарихий романидаги антропонимлар ҳам киши диққатини ўзига жалб этади. Тарихий романларда қўлланган антропонимлар эски ўзбек тили луғат таркибининг ажралмас бир қисми  сифатида  морфологик ва синтактик жиҳатдан ўша давр тил меъёрларига, қоида-қонунларига бўйсунадилар. Аммо улар қолган турдош отлар (аппелятивлар)дан аниқ шахс – индивидуал одамни бошқа кўпчилик одамлардан ажратиш билан фарқ қиладилар. Проф.Э.Қиличевнинг таъкидлашича, антропонимлар, уларнинг ўзига хос хусусиятлари, пайдо бўлиш ва ривожланиш тарихи, маъно ва мазмуни ҳамда стилистик қўлланилиши каби масалалар рус ва ўзбек тилшунослигида атрофлича ўрганилган ва ўрганилмоқда. Чунки антропонимларнинг ўзига хос хусусиятларини ҳар томонлама ўрганиш, айниқса, уларнинг бадиий адабиётдаги услубий ролини аниқлаш муҳим назарий ва амалий аҳамиятга эга [4, 64].




( Давомини ўқиш )

Жиззах адабий муҳитининг ўзбек адабиётида тутган ўрни

Халқ депутатлари Жиззах вилоят Кенгашининг сессиясида Президентимиз  Ислом Каримов: “Эътироф этиш керакки, Жиззах воҳаси тарихий, археологик, этнографик тадқиқотлар    ўтказиш    мезонлари қониқарсиз ҳисобланадиган тарихий-маданий воҳалардан биридир. Жиззах икки минг йилдан кўпроқ тарихга ва гўзал табиатга эга бўлган қадимий маскан ўзбек халқининг кўп-кўп асл фарзандлари мана шу заминда тарбия топган, ўз фидойилиги билан эл-юртимизнинг обрўсига обрў, салоҳиятига салоҳият қўшган тарихда ўзларининг пок номларини қолдирган”,- деб таъкидлаб, ушбу қадимий маскан тарихини ўрганиш даражасини қониқарсиз баҳолаб, уни танқид остига олган ва мутахассисларни келгусида Жиззах тарихини ўрганишга даъват этган экан, маънавиятимизга қаратилган бундай эътибор унинг узвий бўлаги ҳисобланган адабиёт тарихига ҳам қаратилган эътибор, аҳамиятдан далолат экан, Жиззах  вилоятидан етишиб чиққан  номлари тарих китобларида унутилаёзган алломалар ҳақида сўз юритиш ва уларни адабиёти тарихидаги ўрнини белгилаш муҳим аҳамиятга эга. Хусусан, Абул Фатҳ Алоиддин Муҳаммад ибн Абдулҳамид ал-Ўсмандий ас-Самарқандий, Мулло Абдулло Ўсматий ибн Муҳаммад  Юсуф Халифа, Қози Поянда Зоминий, Кабир ибн Кабир Дизақий Самарқандий, Мулло Хизр Бобо бин Мулло Яъқуб Диззахий, Махмур Коризий, Муаззамхон, Убайдулла Аламкаш, Нарзулла Нарзий, Инъомхон Маҳжур  каби шоирларни ноёб қўлёзмаларини излаб топиб, тадқиқот  этиб,  адабиётимизга қайтариш шунингдек, ХХ асрда ижод қилган Жиззахлик шоир ва ёзувчилар ижодида анъана ва новаторлик, истиқлол даври Жиззах адабий муҳитининг ўзига  хослиги, уларнинг тафаккур қирралари, асарларининг ғоявий-бадиий ўзига хослиги каби жиҳатлар  асосида, миллий истиқлол ғояси талаблари асосида илмий тадқиқ этиш мақсадга мувофиқ.  




( Давомини ўқиш )

”Shum bola”, folklor va badiiy mahorat

XX asr o’zbek adabiyotining faxri, akademik, shoir va adib G’.G’ulom hayot bo’lganida 110 yoshga to’lgan bo’lardi. Adabiyot maydoniga shoirlar, adiblar kelaveradi, o’z iqtidori, ovozi bilan so’z aytaveradi. Adabiyot – so’z san’ati ekan, ana shu so’zni kim qanday aytishиga ko’ra, ajoyib shoir Sayfi Saroiy (XIV asr) topib aytganidek, qaysi biri bulbul, qaysi bir zog’ ekanligi tayin etilaveradi (Ya’ni, Sayfi Saroiy: Jahon  shoirlari ey gulshani bog’, Kimi bulbuldurur so’zda kimi zog’, degan edi).




( Давомини ўқиш )

Амир темур даврида бошланган буюк улкан тараққиёт бугунги ўзбекистонда амалда

Амир Темурнинг тарихий хизматлари қанчалик улуғ бўлса, унинг фазилатлари ҳам шунча шарафли.   У – энг аввало, буюк давлат арбоби, марказлашган давлатнинг асосчиси, қонунчилик ва адолатга таянган ҳукмдор. Буюк давлат арбоби сифатида ҳам, истеъдодли саркарда сифатида ҳам етти иқлимга машҳур бўлди. Соҳибқирон яратган марказлашган давлатнинг маъмурий ҳуқуқий, ижтимоий – маънавият тизимларини ўрганишга бағишланган ўнлаб асарлар яратилди ва ҳозирда ҳам ёзилмоқда. Бу бежиз эмас, чунки ўрта асрлар тарихида, узлуксиз босқинчилик урушлари пайтида ўзининг ҳудудий ўрни жиҳатидан жуда улкан давлатни яратиш ва бошқариш учун нодир қобилият, нодир ақл – заковат, улкан тадбиркорлик ва шижоат зарур эди. Мана шундай даҳо фазилатларнинг Амир Темур сиймосида  мужассам бўлганлиги халқнинг озодликка ва адолатга бўлган орзусини амалга ошувига имконият яратди. Улкан маънавиятимизнинг ўзак томири бўлган Амир Темур сиймоси, унинг мустақил давлат яратиш салоҳияти ҳақида ўйлар эканмиз, элу юртимизни бугунги истиқлолга етаклаган, унга жуда катта тадбиркорлик ва шижоат билан йўлбошчилик қилаётган Президентимиз И.А.Каримовнинг давлатимизни бошқаришда қонунчилик ва адолатга таяниши кўз олдимизга келади. Дарвоқе, юртбошимиз “Амир Темур даврини бошқатдан ўрганишимиз лозим. Нега деганда “Темур тузуклари”ни ўқисам, худди бугунги замоннинг катта – катта муаммоларига жавоб топгандек бўламан”, деган эди. Амир Темур марказлашган давлат тизимини яратдики, бу дунёвий тараққийпарвар улкан ҳодиса ҳисобланади. Шунингдек, иқтисодий муносабатларнинг ривожи учун деҳқончилик, ҳунармандчилик, савдода муайян шарт – шароитлар, тартиб – қоидаларни давлат сиёсати тарзида амалга оширди. Солиқ тизими, мулкчиликда давлат ва жамият манфаатларига асосланиш, илм – фан, маънавият ва маърифатга ғамхўрлик қилиш, ташқи сиёсатда тадбиркорлик ва қатъиятликка таянишда ҳам ўз замонаси учун кўплаб янгиликлар яратди.




( Давомини ўқиш )

Fitrat aruz vazni haqida

      Aruz vazni bugungi kun o’quvchilari nazarida boshqa vaznlarga qaraganda qiyinroq vazn hisoblanadi. Fitratning ushbu vazn haqidagi fikrlari bilan tanishish, ularni boshqa olimlar fikrlari bilan taqqoslash, bugungi kun aruzshunosligi nuqtai nazaridan talqin etish o’quvchilar uchun qiziq, shu bilan birga foydali hamdir. Shu bois aruz vazni haqida Fitratning fikrlari bilan tanishishni lozim topdik.




( Давомини ўқиш )

“Маҳбуб ул-қулуб” да имло қоидалари ва нутқ маданияти

       Алишер Навоийдан бизгача  йигирмага  яқин насрий асарлар  маънавий мерос сифатида етиб келган. Шулардан бири “Маҳбубул-қулуб” асаридир.     “Маҳбубул-қулуб”  Алишер  Навоийнинг  энг йирик насрий асари бўлиб,  у ҳижрий 906 –йил (мелодий 1500-1501 йиллар),   яъни муаллиф умрининг охирги йили қаламдан чиққан.  Шу жиҳатдан қараганда, бу асар  буюк мутафаккирнинг  мазмунли  ва сермашаққат ҳаёти давомида тўплаган ғоят бой турмуш  тажрибаси ва ҳулосаларини   ўз ичига олган.


           Навоий инсонни  комил  бўлиши учун нималар қилиш лозимлигини  ҳақида  “Маҳбубул-қулуб” асарида муфассал баён қилган. 




( Давомини ўқиш )

Abdulla Qodiriy ijodi tarixiga bir nazar

Abdulla Qodiriy 1914-1916-yillar oralig’ida o’zining “Baxtsiz kuyov”, “Juvonboz”, “Uloqda” singari badiiy pishiq asarlarini e’lon qildi. “To’y”, “Ahvolimiz”, “Millatimga bir qaror”, “Fikr aylag’il” kabi  ajoyib she’rlar yozdi. Biroq shunday bo’lsa-da, Qodiriy o’zini yozuvchi yoki shoir, asarlarini esa chinakam badiiyat maxsuli deb sanamagan. Chunki yozuvchining ijodi ayni inqilobdan keyingi yillarda o’zining qizg’in pallasiga kirdi. Boisi 1917-yilgacha bo’lgan davrda Qodiriy kundalik matbuotda havaskor yozuvchi sifatida ishtirok etib keldi. Zamonasining asl farzandi, vijdoni uyg’oq kishisi sifatida zulm o’chog’iga aylangan podsho hukumatiga qarshi norozi ruhda ulg’aydi. Ammo o’z kayfiyatini ochiq namoyon etishning iloji bo’lmaydi. “Buyuk Oktyabr” esa yozuvchiga ana shunday imkoniyatni yaratib berdi. Yozuvchi inqilobning mamlakatda katta o’zgarishlar yasashini bilgan, shuning uchun ham uni zo’r ishtiyoq bilan kutib olgan. Shu voqeadan keyin Qodiriy davlat ishlariga faol aralashadi, matbuot idoralarida, jumladan, “Ishtirokiyun”, “RosTA” gazetalarida adabiy xodim, muhbir bo’lib  ishlaydi, rahbarlik qiladi. Bu hol unga uzoq yillardan buyon qalbida tugub yurgan orzu-istaklarni oshkor etish uchun zamin hozirladi.




( Давомини ўқиш )

Шуҳрат ижодида уруш мавзуси

 Иккинчи жаҳон уруши мавзуси Шуҳратнинг ижодида ўзгача аҳамият касб этади. Унинг  “Жангчи блокнотидан” туркум шеърларида тасвирланган жангчи образи ватан учун жон фидо қиладиган, ватанни ғоятда севган, унинг тупроғини кўзига тўтиё айлаган инсон образидир. Бу туркумга кирган “Сенинг альбомингга”, “Окопда”, “Гул”, “Кўчат”, “Украин қизига”, “Қувонч”, “Не гуноҳи бор!?”, “Қиличини ол”, “Жангчи қабри”, “Поляк қизига”, “Мен тирик”, “Дўстимнинг хотираси”, “Нишона”, “Йўлдан мактуб”, “Илтимос”, “Пруссиядан мактуб”, “Тўрт лавҳа”, “Ғалаба дақиқаси”, “Ғалаба”, “Энди билсам” каби 20 та шеърида инсоний фазилатлар, ёрга муҳаббат, ҳижрон, висол онлари, шунинг билан бирга фашистлар қилган хунрезликлар бадиий тарзда тасвирлаб берилган. 




( Давомини ўқиш )

«Ўткан кунлар» маънавияти «эрк» бағрида

 


«Ўткан кунлар» ХХ аср мобайнида яратилган янги ўзбек адабиёти учун бадиий намуна ва адабий маҳорат мактаби ҳисобланади. Зеро, илк ўзбек романида тасвирланган ва Маълумки, ўзбек романчилигининг кўтарилган маънавий илк асари бўлмиш -ахлоқий муаммолар янги тарихий шароитда, янги авлод кишилари тақдирларида ўзига хос тарзда такрорланиши кўп бор кузатилган. Шундай бўлиши табиий ҳам, чунки чинакам бадиий асар умумахлоқ ва умумфалсафий масалаларни қайсидир даражада умумлаштириши, намунавий ҳолга келтириши тайин.




( Давомини ўқиш )

Адибнинг тилдан фойдаланиш маҳорати

 


 Моҳир сўз устаси Абдулла Қодирий нафақат ўзбек халқи  тарихида, балки бутун Марказий Осиё халқлари  тарихида  тарихий-ижтимоий босқичларнинг энг  муҳим  бурилиш  палласини  бадиий-эстетик ифодасини  бошлаб  берган, илк бор  бадиий насрда реалистик тасвир йўналишини кашф этган буюк  ижодкордир.




( Давомини ўқиш )

«Анор» ҳикоясида ўхшатишлар

 


          «Инсонни, унинг маънавий оламини кашф этадиган яна бир қудратли восита борки, у ҳам бўлса, сўз санъати, бадиий адабиётдир. Адабиётнинг инсоншунослик деб, шоир ва ёзувчиларнинг эса инсон руҳининг муҳандислари, деб таърифланиши бежиз эмас, албатта.»- дейди Юртбошимиз И.А.Каримов .


          Юртбошимизнинг бу сўзларини машҳур сўз заргари Абдулла Қаҳҳор ижоди  орқали кўришимиз мумкин.Абдулла Қаҳҳор ўз она тилимиздан ниҳоятда моҳирона фойдалана олган десак янглишмаймиз.Абдулла Қаҳҳор ҳикояларидаги сўзлар халқ дилидан чиққан халқ тилидир.




( Давомини ўқиш )

Абдулла Қаҳҳор ҳикояларида ўхшатишлар

Ўхшатишга атама сифатида луғатларда бир-бирига яқин бўлган таърифлар берилган. Чунончи,” Адабиётшунослик терминлари луғати”да:”нарса,ҳодиса ёки тушунчани маълум умумийликка, ўхшашликка эга бўлган бошқа нарса, ҳодиса ёки тушунча билан чоғиштириш”[1], деб кўрсатилса,”Ўзбек тилининг изоҳли луғати”да:”икки нарса ёки воқеа-ҳодисалар ўртасидаги ўхшашликка асосланиб, уларнинг бири орқалииккинчисининг белгисини, моҳиятини тўлароқ, бўрттириброқ кўрсатиб беришдан иборат бадиий тасвир воситаси, кўчимнинг содда тури” — деб изоҳланади. “Философия луғати”да:”айнан бирдай бўлмаган объектлар ўртасидаги баъзи томонлар, сифатлар ва муносабатлардаги ўхшашликларни аниқлаш, мувофиқлик юзасидан хулоса чиқариш –шундай ўхшашлик асосида қилинадиган хулосалардир”, деб ўхшатишга таъриф-тавсиф берилади.




( Давомини ўқиш )

Алишер Навоий тарихий асарларида қўлланган туркий сўзларнинг ҳозирги ўзбек адабий тилига муносабати

Алишер Навоий қаламига мансуб тарихий асарлар, хусусан, “Тарихи мулуки Ажам” ва “Тарихи анбиё ва ҳукамо” матнларида эски ўзбек тилида кенг истеъмолда бўлган бир қанча умумтуркий лексемаларнинг муайян қисми  акс этган.


Хусусан, “Тарихи мулуки Ажам” матнида бундай лексемалар қуйидагича акс этган:     




( Давомини ўқиш )