Sizningcha, she'riyatdagi eng ta'sirchan mavzu?

Овоз берди: 3. Бетараф: 1

Hayot siri

                    Инсон англовчан, интилувчан ва изланишлага чанқоқ. Унинг чексиз хаёлоти, сархад билмас қизиқишлари, англаган, англай олган умр мазмуни, топган, топаётган ҳаёт сири эса ушбу сузларимизнинг сузсиз исботи. Кунгил махзани, кунгил иши, кийик сукмок-буюк сукмок, сехрли бустон дея таъриф берилган шеърият теран нигохларга уйчанлик бахш этади, юракларга юксак хиссиётлар мехробини куради. Манзура АСРОРОВА! Севгиси куёшдан, бардошдан яралган, согинчи кундан кун гулдай очилаётган, хиссиётлари нафис ШОИРА. Эхтимол, Сиз унинг узгача хислар устивор сатрларини республика ва вилоят вактли нашрларида мутолаа этгандирсиз (Агарда шундай булса, таърифини келтиролмаётганимдан хижолатлигимни тушунасиз).


                   Унинг «Хаёт сири» аталмиш муъжаз китоби сизга таниш туйгуларга янгича назар ташлаш имконини бера олади. Сузим курук колмасин:


«…Бир куни сурурим ёйиб оламга,


Кафтимда дунёни тебратаман мен.


Энг гўзал қўшиқни куйлаб боламга,


Алламда Ватанни ўргатаман мен».


                  Бу сатрлар ватанни севиш, ардоклаш, ватанпарварлик рухини оилада шакллантира олишнинг узи энг катта саодат эканлиги изохи.


«қўшиқлари ёлғон, ёлғон дунёнинг


назми навосига ишонма қўйдим»


                          Дея бошланган шеър эса хаётнинг нурли ёгдуларига ишонч ёлгончи дунё кемтиклари, огрикларидан озод айлашини охорли ташбехлар билан тасвирлаб беради.


Шоиранинг узи, узлиги билан уртанишлар, огриклар жамулжам «Кураш»и «куллик» билан нихоя топаркан, унга ёгилаётган «табриклар» шеърни жонли, ёкимли, туйгубахш этган:


«Мен кулдирман, ишкка кулдирман,


Қуллигимни табриклар олам!»


                          Йиғлоқи сатрлар, эркаланган мисралар, дунё юзини Манзура Асророва калами ила курган ташбехлар, укувчи калбига нурдай йуналган ёкимли ва гохо сехрдай жодулаб оладиган сузлар уз хаёт асрорлари ила самимий уртоклашаркан, сездимки, Манзура Асророванинг англаган «Хаёт сири»- самимият, хайрат ва…Хаёт.

Muhammad YUSUF

 


Мухаммад Юсуф-маънавият таргиботчиси.


 (Мухаммад Юсуфни хотиралаб)


 


               Мухтарам президентимиз Ислом Абдуганиевич Каримов “Юксак маънавият-енгилмас куч” асарида Маънавиятга шундай таъриф беради:


    “Маънавият-инсонни рухан покланиш, калбан улгайишга чорлайдиган, одамнинг ички дунёси, иродасини бакувват, иймон-эътикодини бутун киладиган, виждонини уйготадиган бекиёс куч, унинг барча карашларининг мезонидир”


          “Мухаммад шеър мухлисларининг юрагини ўртаб кетди. Энди шоирнинг ўзи йўк. Аммо Мухаммад Юсуф деб аталмиш шеърият бор. Бу шеърият асло завол билмайди”,- деган эди Саид Ахмад. Уша сайланган сузлар мавж урган шеърлари хамон юракларни забт этмокда. Ўзбек элининг суюкли фарзанди Муҳаммад Юсуф кўз ўнгимиздагиларни мўъжизадай тасвирлаб беради. Аслида у муболаға қилмайди, борлигича қаламга олади, бизнинг беэътибор назаримиздан улар четда қолгани учун ҳам мўъжизадай туюлади.


             Қадим буюк сўқмоқда, кийик сўқмоқда самимий бир қалб, “эрка кийиклар” билан ўйнашиб юрган табиат фарзанди, отаси оқтерак, онаси мажнунтол, опа-ю сингиллари ялпиз-у лола, акаси-суянчи тоғлар, укаси ғурурнок бургут. Унинг юраги сезгир, унинг нигоҳи теран, сўзи умидбахш. У “кўзи қора қалдирғоч”лар, “сувпари”лар билан суҳбатда бўлган. Унинг йўлин қараб жайронлар кўзи толиб кетган. Унинг болаларча қарашлари соддадил, нозик, севгини эса буткул юракдан ҳис этади, вужудига сингган муҳаббат билан дунёга сиғмайди, “Юр, муҳаббат, кетдик бу ердан”, -дея оғриқлардан узоқлашмоқ истайди, бироқ у билади, ҳар дам сезади, дардларининг давосин:


“… Севги менинг барча дардимга малҳам,


Буни бир ўзим-у бир юрак билар”


          У айтган сўз шунчалик умидбахшки, бу сўзларни барчамиз биламиз, кунда бўлмасада, кунора ишлатамиз, аммо бизнинг сўз унчалик таъсирчан, унингчалик санъат даражасида эмас… буниси аниқ. У-Муҳаммад Юсуф. Адабиётимиз дарғаларидан Озод Шарафиддиновнинг бу сўзларимга “Мухаммаднинг шеърлари бир карашда жуда содда, жўн ёзиладиганга ўхшаб туюлади. Аммо унга ўхшатиб ёзиб кўрингчи? Кўлингиздан келмайди. Унинг осон ёзиладиганга ўхшаб кўринган мисралари мухлисларини йиғлатди, кулдирди, ўз оғушига тортиб олди”,- дея айтган сўзлари билан мукаммал исбот бўла олади.


        Дарҳақиқат, бунчалик самимий мисралар унинг ижодини тўлалигича ташкил этади. Уни чинакам истеъдод эгаси дейиш мумкинки, ўз сўзи билан айтганда:


“Шароб ичиш менга Ҳайёмдан қолган,


Ичмасам ул зотнинг кўнгли ранжийди”


Шеърлари кўнгил оғриқларин елкалаган шоир, кези келса, юрагидан аразлаб, унга таскин беришгада қурби етадиган ижод соҳиби.


“Юрак ёмон экансан,


Қип қизил қон экансан.


Кун йўқ экан менга ҳеч,


Сенки омон экансан...”


           Қанчалар халқона, қанчалар тамкин. Унинг юксаклиги ҳам шунда. Шу мисралар билан у бутун умрни тасвирлай бера олади. Унинг таъсирчан кўнгли ўзидан кўра кўпроқ ўзгага ачийди, бу юрак зарби кўксин тепиб, ҳаётликдан шаҳодат бераркан, оғриқлардан соқит бўлолмаслигни билади. Ҳис қилади. У жасоратин қалбида сақларди, у умид билан, умиднинг ёрқин учқунлари билан яшарди. Унинг шеърларида бу етакчи. Капалакни суйиб, илон билан бахти, қисмати қўшилган қаҳрамони мисолида умид туйғусини ўзгача туйиш мумкин.


“У қанча чақса мен тирилдим шунча,


Шунча эслайвердим капалагимни...”


Илоннинг заҳролуд “бўса”ларига капалаккка бўлган муҳаббати ила чидам бера олади, севгисин дилида сақлай олади. Буни шунчалик ёрқин тасвирлайдики, ҳар қандай шароитда ҳам яшашга, бахтга интилишни ёқлайди, бунинг уддасидан чиқади ҳам. У муҳаббатни ардоқлайди.


Унинг ҳар тиниш белгиси гапиради, ундовлари, кўп нуқталари, риторик сўроқлари ҳолатни изоҳлайди, кўнгил кечинмаларини баён этади.


“Хуш қолсинлар, шунчаки бир келдим-кетдим,


Маликага бўйсунмаган Муҳаммадман...”


                Ғурури баланд ўзбек йигитининг шу икки мисрада бутун ҳаётини жонлантира олган. Беш кунлик дунёга шунчаки бир келиб кетишнинг асносида “хуш қолинг” дея самимиятин изҳор қилиш ҳамманинг ҳам қўлидан келмайди, ҳамма ҳам фалсафий қарашни, юксак жасоратни шунчалик баравж айта олмайди. У ҳақ ато этган истеъдод, шеъриятни жондан суйган шоир! Илҳом кутиб интизор нигоҳлар, сўзга сеҳр берар самимият соҳиби эди. Беором лаҳзаларидан нолимайди, ҳаётни борича суя оларди.


“Бу дунёда орттирган зорим


Ухламай қон ютган кунларим


Учун сенга раҳматларим бор”


Шеъриятга ташаккур изҳор айлаб, сўзни сайлаб айтади. Унинг синчков тафаккури ўхшашликларни шунчалик тез топадики, ўшанчалик равонлик билан кўнгилларга етиб боради. “Биби” шеърида Кумушбиби ҳаёти билан давр руҳиятини шунчалик мослаштира оладики, ўқиб туриб, шоир истеъдодига тасанно демасликнинг ўзи иложсиз.


“Булар душманларнинг энг номард хили,


Булар кундошларнинг энг шармандаси...”


Ва ёки


“Туғилдим. Яшадим. Зерикдим. Тўйдим.


Заҳаридан берсин кундошингга айт...”


                 Бу мисралар шунчалик самимийки, нолиган инсоннинг онгига муҳрланар сўзларга уйқаш.


У ҳаётни, севгини, умрни, фарзандлар кулгусини, шеъриятни, ниманики қаламга олса, бари кўнгил аталмиш булоқдан шаффоф томчилар бўлиб, кўнгил пиёлангизга қуйилади. Тотган заҳотингиз ором туясиз, шодлик туясиз...


                 Муҳаммад Юсуф шеъриятида Она Ватан мавзуси ҳам устивор мавзулардан. У маддоҳлик эмас, у ватанпарварликка чорловчи маёқ.


“Дунё ичра


Тенгсиз дунё,


Зарчопон қалб,


Ялангтўшим.


Қўли очиқ,


Меҳри дарё,


Мушти қаттиқ,


Кўнгли бўшим.


Ўғлига от бўлиб чўкиб,


Қизларига алла айтган,


Белбоғига борин тўкиб,


Тўйга бориб тўймай қайтган.


О, болафеъл,


О, болажон


Ўзбекистон, Ўзбекистон!”


                         Таърифга муҳтожмас асли  Муҳаммад Юсуф мисралари, ҳаттоки унинг ҳеч сўзи. Муҳаммад Юсуф шеърияти, маълумки, ўзбек қўшиқчилигини юксак поғоналарга кўтара олди. Унинг шеърий бадиияти ҳам юксак самимият сарчашмаси билан суғорилган. Қанча қанча шоирлар унинг шеърларидан илҳомланиб, қўлига қалам олган, қанча қанча шеърият ихлосмандлари ҳали ҳануз бу бу самимият сувидан баҳра олиш учун шоир китобларин вараклаётир, қўлдан қўймай келаётир. Унинг асл ватанпарварлик руҳияти, ҳаётсеварликка бўлган таъкиди ҳали узоқ йиллар халқимиз билан ҳамнафас бўлади. Зеро, унинг сатрлари бугуннинг ёшлари шиори:


“Илм истанг, изингиздан ибрат ёғсин,


Ихлосингиз, шахдингиздан шиддат ёғсин.


Ортингиздан мағрур мағрур миллат ёғсин,


Мулки Турон нажотлари, илм  истанг!”


                              Мухаммад Юсуф шеърияти маънавият улашувчи, калбан етукликка чорловчи сатрлар мужассам шеърият булса, хеч иккиланмай айтиш мумкинки, шоирнинг узи маънавият таргиботчиси.


 

Музей – мозий кўзгуси

Музей – мозий кўзгуси


(Темурийлар тарихи Давлат музейи ҳақида)


 


«Тарих – халқ маънавиятининг асосидир»


И.А.Каримов


Ўтмишга теран назар ташласак, ҳалқимизнинг нақадар бой маданий меъросга эга эканлигига амин бўламиз. Моддий ва маънавий меъросимизни келажак авлодга етказишда музейларнинг ўрни беқиёс. Юртбошимиз ташаббуси билан муҳташам пойтахтимизнинг қоқ марказида қад ростлаган Темурийлар тарихи Давлат музейи ана шундай мўътабар масканлардан биридир.


Бугунги кунда Темурийлар тарихи Давлат музейи ўзининг улуғворлиги, темурийлар салтанатининг тарихий обидаларига монанд бетакрор меъморий ечими билан ҳамюртларимиз ҳамда хорижлик меҳмонлар эътиборини тортиб келмоқда. Бинонинг миллий меъморчилигимиз анъаналарига монанд ишланган тоқ ва равоқлари, олтин суви бериб зийнатланган нақшлар ҳар қандай кишини лол қолдиради. Бино ўрта асрлар, яъни темурийлар давридаги Шарқ ва замонавий архитектура услубларини ўзида мужассам этган. У катта айлана шаклида эга бўлиб, гумбази кўп қиррали, томи панжарали кўринишга эга. Очиқ айвонлари ва устунлари давр архитектурасига монанд қурилган. Ташқаридан бино ажиб нақшлар билан безатилган. Ўзида такрорланмас архитектурани мужассамлаштирган музей “Давлат ноёб илмий обьектлар рўйхати” га киритилган.


Музей экспозициясидан Амир Темурнинг шажараси, ҳокимият тепасига келиши, ҳарбий юришлари, дипломатик муносабатлари, савдо‑сотиқ, ҳунармандчилик, ободончилик, илм‑фанни ривожлантириш ва машҳур темурий ҳукмдорлар ҳақида ҳикоя қилувчи уч мингдан ортиқ экспонатлар (хариталар, қурол‑аслаҳалар, кумуш ва мис тангалар, миниатуралар, ноёб қўлёзмалар, кулолчилик, мисгарлик, заргарлик буюмлари, матолар) ўрин олган. Амир Темур ва темурийлар даврида меъморчилик санъатининг юксак ривожланганлигини акс эттирувчи меъморий обидалар ҳам намойишга қўйилган.


         XV асрда металл буюмлар, уй‑рўзғор буюмлари, асбоб‑ускуналар, қурол‑яроғлар кўплаб ишлаб чиқарилган. Самарқанд қуролсозлик марказига айланиб, совутсозлар маҳалласи қурилган. Шаҳарларда мис ва жездан буюмлар ва мис чақалар зарб қилинган. Амир Темур фармони билан Уста Иззоддин Исфаҳоний ясаган жез қозон ва шамдон ҳозирда Россиядаги Давлат Эрмитажида сақланмоқда. Темурийлар тарихи давлат музейида мазкур экспонатларнинг нусхалари мавжуд.


Заргарлар олтин, кумуш ва жез қотишмаларидан нафис зеб‑зийнат буюмлари ясаганлар. Олтин ва кумуш гардишли, қимматбаҳо тошлар қадалган идишлар сиртига нақш ва ёзувлар ишланган. Музейда сақланаётган зеб‑зийнат буюмлари, шиша идишлар темурийлар даврида заргарлик санъатининг такомиллашганидан далолат беради.


Бу даврда кулолчилик энг сертармоқ соҳа бўлган. XIV-XV асрларда сирли сопол бадиий ранг‑барангликда турли соҳаларда ишлатилган ва турли буюмлар ясалган. Темурийлар тарихи Давлат музейида сақланаётган ноёб экспонатларнинг аксарияти кулолчилик буюмларидан иборат. Темурийлар даврида маданиятнинг юксалиши бадиий ҳунармандчиликнинг турли шаклларида намоён бўлди. Амалий санъатнинг кулолчилик тури учун яшил, зангори тусдаги ёрқин сир устига содда ўсимликсомон нақшларни қора бўёқлар билан туширишга ёки уйдирма гуллар ишланиши, бу даврда пайдо бўлган оппоқ идишларга сир устидан кобалт ёрдамида нақш берилиши янгилик эди. Сопол буюмлардаги нақшлар мўйқаламда чизилган. Олдинги асрларда сопол буюмларига кулол‑рассом турли услубда оч‑ҳаворангдан то ложувардга қадар рангларни қўллайди. Темур ва темурийлар даврининг амалий санъат турларидан тўқимачилик, гиламдўзлик, каштачилик юксак санъат даражасига кўтарилди.


Темурийлар даврида хаттотлик санъати ҳам ўзининг юксак чўққисига чиққан эди. Хаттотлик – қўлёзма адабиётнинг ажралмас қисми бўлган. Хаттотлик санъати тараққиётига XV асрда анъанавий насхи, куфий, деворий хатлари билан бирга пештоқларни безовчи сулс ва тезкор настаълиқ ноёб қўлёзма асарлар кўчириладиган махсус устахоналар китоботчиликнинг равнақига ижобий таъсир кўрсатди.  “Темурийлар давлатининг дипломатик муносабатлари” номли бўлимда дипломатик алоқаларга бевосита дахлдор тарихий мактубларнинг нусхалари бўлиб, Амир Темурнинг Йилдирим Боязидга йўллаган мактуби, Йилдирим Боязиднинг Амир Темурга йўллаган мактуби, Амир Темурнинг Франция қироли Карл VI га йўллаган мактуби, Карл VI нинг Амир Темурга йўллаган мактуби, Шоҳрух мирзонинг Миср ҳукмдорига йўллаган мактублари, Султон Ҳусайн Бойқаронинг Узун Ҳасанга йўллаган мактубларининг мавжудлиги темурийлар даврида дипломатик алоқаларинг яхши йўлга қўйилганидан далолат беради. Бундан ташқари, ҳунармандчилик буюмларида ҳам хаттотлик санъатидан ниҳоятда усталик билан фойдаланилган. Бу даврда миниатура ва рассомчилик мактаби ташкил топди. Ҳозирда музейда сақланаётган кўчирма‑хомаки миниатура нусхалари XIV-XV асрларга оид бўлиб, уларда алоҳида шахслар, дарахтлар, гуллар, кичик композициялар, нақшларда чизиқлар уйғунлиги, ҳаракатлар аниқлиги, қиёфаларнинг ўз ўрнида жойлаштирилиши билан ажралиб туради. Музей экспонатлари қаторидан жой олган «Искандар султон толеъномаси», Алишер Навоий асарларига ишланган миниатура, «Тоғдаги қалъанинг олиниши», «Самарқанд бозори» каби миниатуралар ҳар қандай кишини лол қолдириши табиий.


Амир Темур қиёфаси тириклик вақтида акс этган миниатуралар ҳали топилмаган. Асл ҳолатига яқин суратлар “Зафарнома” нинг дастлабки кўчирилган нусхаларида учрайди. Дастлаб Мирак Наққош бошлаган ва Беҳзод якунлаган миниатурада бой композиция ва сержило бўёқларнинг уйғунлиги ажралиб туради. 


Музейдаги “Жаҳон ҳазиналаридаги Темурийларга оид жавоҳирлар” кўргазмасидан Россия, Туркия, АҚШ, Франсия, Англия каби давлатларда сақланаётган Темурийлар даврига оид қимматбаҳо ашёлар – Мирзо Улуғбек, Султон Ҳусайн мирзо номи ёзилган пиёлалар, Мироншоҳнинг узук‑муҳрлари ҳамда ўша давр бадиий ҳунармандчилик буюмларининг нусхалари ўрин олган. Жумладан, Санкт‑Петербургдаги давлат эрмитажида сақланаётган Мироншоҳ Мирзо ҳамда Гавҳаршодбегим узук‑муҳрларининг нусхалари яратилиб, музейга совға қилиниши экспонатларнинг янада бойишини таъминлади.  


Шу билан бир қаторда музей хазинасини Франциядаги Лувр музейи томонидан совҳа қилинган Амир Темур сиймосининг нусхалари, Эрон элчихонасидан Амир Темур ва темурийларнинг қўшни давлат ҳукмдорлари билан ёзишмалари, Ҳиндистон элчихонасидан  бир нечта қўлёзма саҳифаларидан нусхалар, Покистон, Хитой элчихоналари, Малайзия, Қозоғистон, Россия, Грузия, Туркия ва бошқа давлатлар, шунингдек, юртдошларимизнинг совғалари янада бойитган.


Темурийлар тарихи давлат музейига хорижий давлатларнинг арбоблари, расмий делегациялар ҳам ташриф буюрмоқда. Улар Амир Темур ва темурийлар даври тарихи билан танишиб, «Музейнинг фахрий меҳмонлар китоби» га ўзларининг таассуротларини, самимий дил сўзларини ёзиб қолдирмоқда. Мана шу ёзувлар асосида музейда «Имзолар» кўргазмаси ташкил этилган.


«Ҳар бир авлод аждодлар яратган маънавий бойликларни муттасил ўзлаштирмоғи ва шулар асосида замонага мос маънавий ҳаётни яратмоғи лозим», деган эди академик Азиз Қаюмов. Дарҳақиқат, аждодларимиздан бизга меърос бўлиб қолган маънавий меъросни қандай бўлса, шундайлигича асраб, келажак авлодга етказиш бизнинг вазифамиз. Темурийлар тарихи давлат музейи истиқлол шарофати билан тикланган тарихий ҳақиқат бўлиши билан бирга, бой тарихимиз  ва буюк келажагимизни боғловчи маънавий ришта, озод ва обод Ватанимизнинг, куч‑қудратимиз  ва эзгу мақсадларимизнинг гўзал рамзи ҳамдир. 


 


Ситора МАНСУРОВА


Тошкент Ислом Университети талабаси

"Qalb" she'ri

Oh bunchalar o'rtanma qalbim,


Senga taskin bera olar kim?!


Azoblardan kuymagin aslo


Quvonish ham yaqindir balkim.


 


Kechir asli seni shu holga,


Solgan o'zim, gunohkor o'zim,


Axr men ham nima qilayin,


Nohaqlikdan bityapti to'zin!


 


Qalbim faqat sen oh chekmagin,


Sen oh cheksang, ojizdir tanim


Adolat deb kurashgum abad,


Sen tinch bo'lsang sokindir tanim!

Fasllar qutlaganda

Ko'nglingiz quvonchi misli bir bahor,


Mehru — muhabbatingiz yoz kabi bo'lsin!


Hayotingiz davomi kuz kabi sokin,


Qishning qorlaridek musaffo bo'lsin!

o'zbekiston go'zal bo'ston

O'zbekiston — go'zal bo'ston,


Nomi tillarda doston.


Tuprog'ida — gullar unur,


Gul bog'lari jannat erur!


 


Uning go'zal tog'lari bor,


Ko'p bepayon bog'lari bor,


Suvlaridir misli sharbat,


Unda yo'qdir azob g'urbat.


 


O'zbekiston farzandlari,


Mehnatsevar insonlardir.


Ochiqko'ngil ham mehmondo'st,


Bir — biriga eng yaqin do'st!

Odamlar

                 


Ko’hna xotiralar mahzun ko’z ochdi,


Hayot qozonida ko’paydi kamlar.


Quyosh chiqqaniga ming yildan oshdi,


Nega uyg’onmaydi odamlar?


                       ***


Qadamlar nojo’ya qadamlar og’ir,


Giyohlar ko’zida obi zamzamlar.


Yuzin yashirib yig’lamoqda yer,


Nega ishonmaydi odamlar?


                        ***


Qo’llarida cho’g’ni asragay qanday,


Nahot o’chib borar asriy bu shamlar.


Jannatga buyurtma berib qo’yganday,


Nega shoshilmaydi odamlar.


                        ***


Shabnamlar alvido aytdilar sokin,


Bu nurli visoldan titragan damlar.


Bu tong oxirgisi bo’lishi mumkin,


Nega uyg’onmaydi odamlar?


                                                         Fazliddin Burxonov

Tоғларда чўлланиш жараёнини таянч-тажриба участкалар ёрдамида ўрганиш методикаси.

Калит сўзлар: Чўлланиш, антропоген юк, яйлов сиғими, таянч-тажриба участкаси,  геосистема, табиатда инқироз, компонентлар.


Кириш.




( Давомини ўқиш )

Географические объекты: принципы и основные положений номинации

В Законе Республики Узбекистан «О наименованиях географических объектов» от 12.10.2011 года за № ЗРУ-303 дано научное определение понятию географические объекты, сагласно каторому географические объекты — целостные и относительно устойчивые оброзования Земли  естественного или искусственного происхождения, которые существуют или существовали в прошлом и характеризуются определенным местоположением. К ним относится: административно-териториальные единицы (областы, районы, города, поселки, кишлаки, аулы); населенные пункты и их составные части (махалли, проспекты, улицы, площади, парки, скверы); объекты транспортной и инженерно-технической инфраструктуры (железнодорожные станции, автостанции, станции метрополитена, вокзалы, аэропорты, порты, пристани, мосты, разъезды, дороги, каналы, водохранилища, плотины, дамбы); природные объекты (реки, озера, ледники, равнины, горы, хребты, пещеры, пустыни, долины, ущелья, охраняемые природные территории, урочища, месторождения полезных ископаемых) и иные подобные им объекты.




( Давомини ўқиш )

Жиззах вилояти сув ресурсларининг халқ хўжалигидаги аҳамияти ва уларни муҳофаза қилиш муаммолари

Ўзбекистон Республикаси ички сувларини 18 мингга яқин, дарё, дарёча ва сойлар ташкил этади. Уларнинг ўн мингтаси Амударё ҳавзасида, беш мингтаси Сирдарё ҳавзасида, қолганлари эса тоғли ҳудудларда ҳосил бўлган катта-кичик сой ва жилғалардан иборат. Шунингдек, мамлакат ҳудудида 525 та кўл ва кўлчалар ҳамда 53 та сув омборлари мавжуд. Бу сув ҳавзалари мамлакат иқтисодиётининг барча тармоқларига йилига 57,478 км3 сув билан таъминлаб келмоқда. Бугунги кунда мамлакат сув ва сув ресурсларидан фойдаланишнинг ҳудудий имкониятлари ва минтақаларнинг сув ресурслари бўйича салоҳиятига баҳо бериш ва сувдан оқилона фойдаланишни ташкил қилиш энг долзарб масалалардан бўлиб қолди.




( Давомини ўқиш )

Ғўбдин тоғлари табиий бойликлари ва улардан оқилона фойдаланишнинг географик жиҳатлари.

Табиат ва жамиятнинг ўзаро алоқдорлиги  жамият тараққиётига ижобий таъсир кўрсатса, улар ўртасида ўзаро номутаносиблик акс таъсир кўрсатади. Жамиятнинг табиатга нисбатан нотўғри муносабати нафақат экологик, балки иқтисодий муаммоларни ҳам юзага келтириш мумкин. Шу нуқтаи назардан қараганда Жиззах вилоятининг тоғли ва тоғ олди ҳудудларидан бўлган Ғўбдин тоғларининг табиати ва табиий бойликларини ўрганиш ва улардан оқилона фойдаланиш минтақа халқ хўжалиги тармоқларини ривожлантириш учун алоҳида аҳамиятга молик бўлган масканлардан бири ҳисобланади. Ғўбдин тоғлари  Туркистон тизмасининг шимоли ғарбга чўзилган давомидир. Унинг узунлиги шарқдан ғарбга 35 км ни шимолдан жанубга ўртача кенглиги 6 км ни энг кенг жойи 15 км ни ташкил қилади. Ўртача баландлиги 500-900 метр бўлиб, энг баланд нуқтаси Ҳўбдун 1630 метр. Ундан ғарбга ва шарққа  ҳам тоғлар аста-секин борган сари пасайиб боради.




( Давомини ўқиш )

Baxmal tog’ ekosistemasidagi ayrim o’simliklarning farmakognozik talqini va ularning muhofazasi

Bizga ma’lumki, o’simliklar olamining ahamiyati, tirik tabiat uchun benihoya katta. Akademik Volkenshteyn ta’kidlaganidek “O’simliklar olami- biosferada tiriklikning uzluksizligini ta’minlovchi tabiiy vakillardir.” Ta’kidlash joizki keyingi yillarda o’simliklar olamining insonlar hayotidagi roli tobora ortib bormoqda. Birgina farmatseftik nuqtai nazaridan oladigan bo’lsak, dunyo miqyosida 1500 dan ortiq dorivor o’simliklardan keng foydalanilmoqda. Vatanimiz florasining asosiy qismini tog’li hududlarda tarqalgan o’simliklar tashkil etganligi uchun, bu yerda tarqalgan dorivor o’simliklar ham son jihatidan ustunlik qiladi. Quyida Turkiston tog’ tizmasining bir qismi hisoblangan Baxmal tog’ ekosistemasida o’suvchi ayrim dorivor o’simliklar va ularning xususiyatlari bilan tanishib chiqamiz.




( Давомини ўқиш )

CHo`lda tarqalgan o`simliklarning xilma-xilligi va ularning muxofazasi

O`simliklar tabiatda xilma-xil iqlim sharoitida o`sishga moslashgan. Tabiatdagi o’simliklar o’sayotgan sharoitga bog’liq holda turlicha tik mintaqalarda o’sadi. O’simliklarning tabiiy o’sish mintaqalariga adir, tog`, yaylov va cho’llar kiradi. Xar bir o’sish mintaqasining o’ziga xos o’simliklar qoplamiga ega. Bulardan cho’l mintaqasini oladigan bo’lsak, u yerda qum uyumlari, sho’r, gipsli va toshli tuproqlar kata maydonlarni egallaydi. Qumli cho’lda oq saksovul bilan birga chala butalar, o’tlar, moxlar o’sadi. Bunday joylarda o’simliklar yarus hosil qilib o’sadi. Yarusning yuqori qavati saksovulning shox-shabbalaridan iborat bo’lib, uning shoxlari bargsiz bo’lganligi sababli kam soya soladi. Shoxlar orasidan undan pastroq joylashgan o’simliklarga quyosh nuri tushib turadi. Keyingi yarusdagi o’simliklar shuvoq va qandimdan iborat. Ularning o’rtasidagi oraliqda boshoqli o’simliklardan selin va iloq uchraydi. Bular keyingi yarusni hosil qiladi. Bundan keyingi yarusda yerga yopishib cho’l moxi-tortula o’sadi. Qumli cho’llar o’simliklarga boy bo’ladi, chunki qum o’simliklarning o’sishi uchun eng qulay sharoit yaratib beradi. Boshqa saxro zonalariga nisbatan qumloq joylarda yog`gan yog`in ko’proq saqlanadi xamda o’simliklar tomonidan yaxshi o’zlashtiriladi. Qumli cho’llarda bir yillik o’simliklarning 143 turi, ya`ni 41% i uchrab, shulardan 98 tasini efemerlar va 45 tasini esa yozgi-kuzgi bir yillik o’simliklar tashkil etadi. Gil tuproqli cho’llar qo’ng’ir bo’z tuprog’ining tarkibida oxak ko’p bo’ladi. Iqlim sharoiti keskin kontinental, yozi issiq va quruq bo’ladi. Iyun, iyul oylarida harorat 40-420C, ba’zi kunlari 460C gacha boradi. Havoning yillik o`rtacha harorati +15,50C. Qishda o’rtacha harorat 00C ga yaqin, biroq yanvar oyida -370C ga tushishi mumkin. Gil tuproqli cho’llarda chala buta o’simliklardan asosan shuvoq (Artemisia diffusa), partek (Convolvulus hamadoe) efemer va efemeroidlardan qo’ng’irbosh (Poa bulbosa), yaltirbosh (Bromis tectorum) qashqar yung’ichqa (Trigonella), ko’p yillik monokarpiklardan kovrak (Ferula ossa foetida) va shunga o’xshash o’simliklar o’sadi.




( Давомини ўқиш )

Лимон ўсимлигининг асосий хусусиятлари

Инсон учун берилган неьматлар ичида энг буюги ҳаёт бўлса, иккинчи буюк неьмат бу инсон саломатлигидир. Саломатликни сақлаш учун доривор ўсимликлардан ўринли фойдаланиш лозим. Шундай ўсимликлардан бири бу цитрус ўсимликларидир.




( Давомини ўқиш )

“Асрга татигулик кун” романида фольклор ва ёзма адабиёт синтези

Бадииятда синтезлашув ўта мураккаб ҳолатда кечадиган ижодий жараён ҳисобланади. Бадиият билан фольклорни синтезлаштириш ижодкордан улкан бадиий маҳорат, тинимсиз меҳнат, изланиш талаб қилади. Бу борада Чингиз Айтматов ижодкор сифатида айрича бир талант ва маҳоратга эга адиб сифатида ўзига хос бир мактаб ярата олди.




( Давомини ўқиш )

Jizzax viloyati hududida to`plangan etnobotanik ma`lumotlar

Butun Dunyo Sog’liqni Saqlash tashkilotining ma’lumotlariga ko’ra bugungi kunda jahon aholisining 80%i o’z salomatliklarini tiklashda qadimdan qo’llab kelinayotgan an’anaviy dorilardan foydalanar ekanlar. Bunda  albatta, dorivor o’simliklardan foydalanish   nazardan tutiladi.




( Давомини ўқиш )

"Ўткан кунлар" Бегойимлари ҳақида ёҳуд Муҳаммад Юсуфнинг “Зайнаб қўшиғи” шеърини ўқиб...

Биз "Ўткан кунлар" романини мутолаа қилганимизда, албатта, унинг қаҳрамонларини салбий, ижобий ёки умуман мураккаб образларга ажратамиз. "Ўткан кунлар" дунёга келиб, китобхонлар томонидан мутолаа қилина бошланганидан то ҳозирги кунгача кўпчилик томонидан Зайнаб салбий қаҳрамон саналиб келинади. Зайнаб ғофил банда эди. У ўз ҳис-туйғулари олдида ғофил, авом эди. Унинг ғофиллиги ҳамма нарсадан норози-ю, шу ўз норозилигини ошкор этишга ожизлиги, аниқ фикрга эга эмаслиги, беқарорлигида эди. Зайнабнинг ана шу ғофиллиги атрофдагиларга, ҳатто ўзига ҳам катта бахтсизлик олиб келишини кўрамиз. Аммо шоир Муҳаммад Юсуф ўз ижодида ушбу қаҳрамонлар қалб кечинмаларини бошқачароқ юсинда чуқур, теран ифодалаб берган. Шоир Зайнабни биз каби айблашга шошилмайди. Унинг қилмишлари оқибатини эмас, кўпроқ сабабини таҳлил қилади. Шоир наздида Зайнаб ҳам бир оилани бахтиёр қилишга қодир аёл эди. Унинг ҳам ҳаётда севишга ҳаққи, севилиш ҳуқуқи бор эди. Тўғри, у Отабекни Кумуш каби кўриб севиб қолмаган бўлсада, унинг остонасига бир дунё орзулар билан қадам қўйган эди. Зайнаб Отабекни ўзича, ўз кўнгли, ўз фаҳму-фаросатича, ўз дунёсича севди. Бу ҳам севги, Зайнабнинг даҳлсиз севгиси эди-да. Зайнаб ҳамма нарсага кўникувчан қиз. Ўз ота-онаси Тошкентнинг энг олди хонадонига иккинчи хотин қилиб бўлса-да, қизларини узатишдек орзуси ҳаёлида отилган палахмон тоши эди, холос. Зайнаб Отабек сингари ота-она орзуси қурбонларидан бири бўлади. Зайнаб-Отабек-Кумуш севги учлигида азалий ва абадий формулага биноан ҳар қандай ҳолатда ҳам Зайнаб ортиқчалиги кўзга ташланаверади. Илгари бошқа-бошқа юртларда, бир-бирларидан узоқда бўлганликлари учун ҳам у қадар куймаётган кундошларни Кумушбибининг Тошкентда қолиши нақ дўзах оловига ташлади, негаки икки душман тарафининг бир макон, бир замондаги яқинлашуви зиддиятнинг, конфликтнинг кучли тус олишига олиб келди. Бу ҳолат Зайнаб тилидан Муҳаммад Юсуфнинг шеърий мисраларида шундай ифодаланади.




( Давомини ўқиш )

Peganum harmala нинг ноёб хусусиятлари

Маълумки бугунги кунда баркамол авлодни тарбиялаш, соғлом турмуш тарзини шакллантириш мамлакатимизнинг энг муҳим, устувор йўналишларидан бири ҳисобланади. Бунинг учун жуда кенг кўламдаги ишлар амалга оширилмоқда. Аммо шунга қарамасдан бир қатор камчиликлар кўзга ташланиб қолмоқда. Жумладан халқ табобатида учрайдиган доривор ўсимликлардан самарали фойдаланишни йўлга қўйиш зарур.




( Давомини ўқиш )

Ekoturizm to`garagi va uning ta’lim samaradorligini oshirishdagi o`rni

Ma’lumki o`quv maskanlaridagi tabiiy fanlardan tashkil etiladigan tabiatdagi darsdan tashqari ishlar asosan morfologiya, ekologiya va sistematikaga doir hodisalarni aniqlashga va gerbariy hamda kolleksiyalar tayyorlashga yordam beradigan kuzatishlar uchun topshiriqlar beriladi. Ular asosan yozda bajariladi va shuning uchun ko’pincha yozgi topshiriqlar deb ataladi. Yoz davomida V sinf o’quvchilariga poya, ildiz va barglari har xil shakldagi o’simliklarni yig’ish: VI sinf o’quvchilarga madaniy va yovvoyi o’simliklarni yig’ish va gerbariy tayyorlash; VII sinf o’quvchilariga hayvonlar ustida kuzatish olib borish, hasharotlardan kolleksiyalar to’plash kabi topshiriqlar beriladi. O’simliklarni hamda ularda yashaydigan hasharotlarni, ular yetkazgan zararlarni, ularning rivojlanish fazalarini ko’rsatadigan biologik kolleksiyalar katta ahamiyatga ega.     V, VI va VII sinflarda sistematik ravishda olib boriladigan fenologik kuzatishlar alohida o’rin tutadi. O’quvchilar har kuni kundaliklariga tabiatdagi mavsumiy o’zgarishlarni yozib boradilar. O’simlik va hayvonot dunyosida olib boriladigan fenologik kuzatishlar ob-havoning holati bilan bog’lanadi. Elementar metrologik kuzatishlar olib boriladi. Bu kuzatish ma’lumotlari o’simliklar va hayvonlarning rivojlanishi hamda xulq-atvori bilan taqqoslanadi.


 Yuqorida bayon etilgan mashg`ulotlarning barchasini dars jadvaliga kiritib bo`lmaydi va shuning uchun ta`lim muassasalarida  ekoturizm to`garagini yo’lga qo`yish samarali hisoblanadi. Bu ta’lim muassasalarida darsdan tashqari mashg`ulotlarni o`qitish davomida o`quvchilarning tabiiy fanlardan olgan bilimlarini boyitish hamda fan asoslarining  bilim va ko`nikmalrini mustaxkamlash bilan birga joylarda ekoturizmni rivojlantirishga ham sezilarli ta`sir etadi.




( Давомини ўқиш )